Città della Pieve: Waar de erfenis van Perugino de toon zet
Van Perugino tot de Contrareformatie
Città della Pieve ligt hoog boven de Val di Chiana, met het landschap rond het Trasimeense meer aan de horizon. De stad is nauw verbonden met Pietro Perugino, die hier rond 1450 werd geboren. Zijn schilderkunst is op verschillende plaatsen nog aanwezig, maar de kerken van Città della Pieve vertellen een breder verhaal. Naast de rustige composities van Perugino en zijn navolgers zijn er werken te zien waarin beweging, emotie en het directe contact met de toeschouwer steeds sterker worden.
Bij Perugino valt vooral de heldere ordening op. In het Doopsel van Christus staan Christus en Johannes de Doper tegen een landschap dat zich ver achter hen opent. In de Madonna in glorie uit 1514 bevinden Maria en het Kind zich hoog boven de heiligen Gervasio en Protasio. De ruimte is zorgvuldig opgebouwd en de figuren hebben een rustige, bijna tijdloze aanwezigheid. Domenico Alfani en Giannicola di Paolo sluiten aanvankelijk bij deze beeldtaal aan, maar geven hun figuren meer volume en vullen de composities nadrukkelijker.
Daartegenover staan de werken uit de late zestiende en vroege zeventiende eeuw. Bij Antonio Circignani, bekend als Il Pomarancio, krijgen gebaren en beweging meer gewicht. Religieuze gebeurtenissen spelen zich dichter bij de toeschouwer af. Dat verschil is niet alleen een kwestie van stijl. Ook de manier waarop een gelovige een voorstelling beleeft verandert: het beeld vraagt steeds meer om een emotionele reactie.
Een oudere Kruisiging, toegeschreven aan Jacopo di Mino del Pellicciaio, laat zien hoe anders de laatgotische beeldtaal kan zijn. Het lijden van Christus en de rouw van de engelen staan centraal, zonder de overtuigende ruimtelijke werking die later bij Perugino zo kenmerkend wordt. Eeuwen later kan Circignani in voorstellingen als de Pinksteren en de Onthoofding van Johannes de Doper een gebeurtenis veel nadrukkelijker naar de voorgrond brengen. Lichaam, gebaar en emotie bepalen steeds meer de werking van het beeld.
Ook andere werken laten zien dat Città della Pieve niet uitsluitend vanuit één artistieke traditie kan worden bekeken. Het houten kruisbeeld dat traditioneel aan Giambologna wordt toegeschreven brengt de figuur van Christus letterlijk de ruimte van de kerk binnen. Het aan Guercino toegeschreven Sint Franciscus ontvangt de stigmata verbindt de stad met de schilderkunst van Emilia-Romagna en geeft het franciscaanse onderwerp een meer dramatische lading.
De kunst van Città della Pieve laat zich niet als een rechte lijn van Perugino naar de Contrareformatie beschrijven. Oude en nieuwe beeldvormen bleven naast elkaar bestaan. Perugino vormt een belangrijk vertrekpunt, maar de betekenis van de stad ligt ook in wat na hem kwam: in de veranderingen van ruimte, beweging en emotie en in de steeds directere relatie tussen religieus beeld en toeschouwer. Wie de afzonderlijke kerken bezoekt, ziet die veranderingen niet als een kunsthistorisch schema, maar in de schilderijen en beelden zelf.
