Città della Pieve: Waar de erfenis van Perugino de toon zet
Città della Pieve: van Perugino tot de Contrareformatie
Weinig steden in Umbrië zijn zo verbonden met één kunstenaar als Città della Pieve met Pietro Perugino. De hoog boven de Val di Chiana en het Trasimeense landschap gelegen stad was zijn geboorteplaats en bleef zijn hele leven een belangrijk artistiek referentiepunt. Toch is Città della Pieve meer dan de stad van Perugino. Haar kerken bewaren een uitzonderlijke opeenvolging van kunstwerken waarin de ontwikkeling van de Umbrische schilderkunst zichtbaar wordt: van de laatgotiek van de veertiende eeuw tot de contrareformatorische beeldtaal van de zeventiende eeuw. Het kunsthistorische verhaal begint in de Concattedrale dei Santi Gervasio e Protasio, het religieuze hart van de stad. Hier komt de verbondenheid met Perugino het sterkst naar voren. Zijn Doop van Christus (ca. 1510) en Madonna in Glorie te midden van de heiligen (1514) behoren tot de laatste fase van zijn carrière en tonen de ideale harmonie van de Umbrische renaissance. Rust, evenwicht en verstilde spiritualiteit kenmerken zijn stijl. De heldere landschappen en het zachte licht creëren een sfeer van tijdloze harmonie, waarin aardse werkelijkheid en goddelijke aanwezigheid samenvallen. Deze beeldtaal had grote invloed op de jonge Rafaël en vormt in Perugino’s geboorteplaats een samenvatting van de religieuze idealen van de Umbrische renaissance. Werken van Domenico Alfani en Giannicola di Paolo laten zien hoe deze stijl door een nieuwe generatie werd voortgezet. Alfani’s Madonna met Kind, Engelen en Heiligen (1521) verrijkt de klassieke harmonie van de hoogrenaissance met monumentale figuren en een complexere ruimtewerking. Een bijzonder hoogtepunt is het houten kruisbeeld van Giambologna uit circa 1550, dat getuigt van de culturele betekenis die Città della Pieve in de zestiende eeuw bezat.
Van renaissance naar Contrareformatie
Vanaf het einde van de zestiende eeuw verandert de beeldtaal onder invloed van de Contrareformatie. Antonio Circignani, beter bekend als Il Pomarancio, wordt de belangrijkste vertegenwoordiger van deze nieuwe religieuze gevoeligheid. Zijn werken in de kathedraal, waaronder Hemelse Glorie (1598), Madonna del Carmine, Doop van Jezus en Huwelijk van Maria (1620), leggen meer nadruk op beweging, emotie en directe betrokkenheid van de gelovige. Daarmee sluit zijn werk aan bij de wens van de kerk om kunst in te zetten voor geloofsbeleving en onderricht. Deze ontwikkeling is ook zichtbaar in het Santuario della Madonna di Fatima e dei Santi Fanciulli. Het aan Jacopo di Mino del Pellicciaio toegeschreven Kruisiging van Christus met rouwende engelen uit de tweede helft van de veertiende eeuw behoort tot de oudste werken en staat nog volledig in de laatgotische traditie, waarin het lijden centraal staat. De overgang naar de ruimtelijke en menselijke benadering van de renaissance is vervolgens zichtbaar in de Madonna met Franciscaanse heiligen van Domenico Alfani. De zeventiende eeuw wordt hier vertegenwoordigd door de Pinksteren van Circignani (ca. 1606) en het fresco Ecce Homo, waarin de religieuze intensiteit van de Contrareformatie naar voren komt. Bijzonder is ook de aan Giovanni Francesco Barbieri, Guercino, toegeschreven Sint Franciscus ontvangt de stigmata. Indien deze toeschrijving juist is, vormt dit werk een belangrijke verbinding tussen de Umbrische traditie en de dramatische barok van Emilia-Romagna. Het verhaal eindigt in de Chiesa del Gesù, waar Circignani rond 1608–1610 de Onthoofding van Johannes de Doper schilderde. De dramatische compositie, sterke contrasten en emotionele kracht laten zien hoe ver de kunst zich inmiddels had verwijderd van de serene harmonie van Perugino en hoe zij zich had ontwikkeld tot een beeldtaal waarin geloof, lijden en overtuiging centraal staan.
Città della Pieve als kunsthistorisch landschap
De kracht van Città della Pieve ligt in de samenhang van haar kerken. Hier kan de ontwikkeling van de religieuze kunst in Midden-Italië vrijwel volledig worden gevolgd: van de laatgotische spiritualiteit van Jacopo di Mino, via de serene renaissance van Perugino en de hoogrenaissance van Alfani, tot het maniërisme en de contrareformatorische expressie van Circignani. Città della Pieve is daarom meer dan de geboorteplaats van Perugino. Het is een stad waar zes eeuwen Umbrische kunst zichtbaar zijn gebleven in hun oorspronkelijke omgeving. Juist doordat de werken bewaard zijn in de kerken waarvoor zij werden gemaakt, vormen architectuur, devotie en schilderkunst hier nog altijd één geheel.
