Geloof, Kunst en Maatschappij:
De Chiesa del Gesù in Città della Pieve en de kracht van de Contrareformatie
De Chiesa del Gesù in Città della Pieve is een zestiende-eeuwse jezuïetenkerk die de idealen van de Contrareformatie verbindt met de lokale samenleving. Hoewel zij duidelijk is geïnspireerd op de beroemde Chiesa del Gesù in Rome, kreeg zij een eigen karakter. De kerk fungeerde niet alleen als religieus centrum, maar weerspiegelde ook de stedelijke gemeenschap waarin geloof, kunst en maatschappelijke verhoudingen samenkwamen.
Bijzonder is het interieur met drie boven elkaar gelegen oratoria, die de sociale hiërarchie van Città della Pieve ruimtelijk verbeeldden: boven bevonden zich de notabelen, daaronder de ambachtslieden en op het laagste niveau de boeren. Ook de fresco's sluiten aan bij de jezuïtische opvatting dat kunst de gelovige niet alleen moest onderwijzen, maar ook emotioneel bij het geloof moest betrekken. Expressieve figuren, krachtige gebaren en levendige composities bewegen zich tussen maniërisme en vroege barok, met invloeden uit de Umbrische schildertraditie en de kring van Antonio Circignani, Il Pomarancio. Zo werd een universeel jezuïtisch programma aangepast aan de culturele en sociale werkelijkheid van een kleinere stad.
Een van de belangrijkste werken is De Onthoofding van Johannes de Doper, een rond 1580 vervaardigd fresco dat aan Antonio Circignani wordt toegeschreven. Het toont het dramatische moment waarop Johannes op bevel van Herodes wordt onthoofd. Nadat Johannes kritiek had geuit op Herodes' huwelijk met Herodias, eiste Salome, daartoe aangespoord door haar moeder, na haar dans het hoofd van Johannes op een schotel. Binnen de christelijke traditie symboliseert zijn martelaarschap de overwinning van waarheid en geloof op wereldlijke macht en politieke willekeur.
Kunsthistorisch behoort het fresco tot het Romeinse maniërisme. In plaats van de evenwichtige rust van de Hoogrenaissance kiest Circignani voor een theatrale, dynamische voorstelling met langgerekte figuren, expressieve houdingen en een monumentale architectonische achtergrond. De toeschouwer wordt midden in de gebeurtenis geplaatst en ervaart het martelaarschap van Johannes van dichtbij. De verschillende reacties van de aanwezigen versterken dit effect: de beul handelt vastberaden, Johannes blijft waardig en sereen, terwijl omstanders verbijstering, medelijden en nieuwsgierigheid tonen. Lichtaccenten benadrukken de hoofdfiguren en de toneelmatige architectuur maakt het Bijbelse verhaal ook voor ongeletterde gelovigen direct begrijpelijk en invoelbaar. Daarmee beantwoordt het fresco precies aan de uitgangspunten van de Contrareformatie: religieuze kunst moest onderwijzen, overtuigen en ontroeren. Tegelijk vormt De Onthoofding van Johannes de Doper een belangrijk moment in Circignani's ontwikkeling. De dramatische beeldtaal die hij hier toepaste, zou hij later verder uitwerken in zijn beroemde martelarencycli in de Basilica di Santo Stefano Rotondo in Rome. Binnen de Chiesa del Gesù laat het fresco zo zien hoe architectuur, schilderkunst en religieuze overtuiging samen één geheel vormen en hoe de jezuïeten kunst inzetten om geloof, emotie en maatschappelijke orde met elkaar te verbinden.
Geraadpleegde bronnen:
- Umbrië Tourism / Church of Santi Gervasio e Protasio en lokale kerkstructuren in Città della Pieve
- Wikipedia
- Keytoumbria
- Eigen waarnemingen ter plaatse van de kunstwerken en de architectuur van de kerk
- Bestudering van de informatiepanelen en toelichtingsbordjes bij de kunstwerken in de kerk
Antonio Circignani, bijgenaamd Pomarancio
(Città della Pieve, 1568 – Rome, 1629)
De Onthoofding van Johannes de Doper
Olieverf op doek 215,5 × 133,5 cm. Gerestaureerd in 2013 met de bijdrage van de Broederschap van de Barmhartigheid van Jezus en Johannes de Onthoofde, de parochie van de HH. Gervasius en Protasius en de coöperatieve kredietbank Crediumbria. Dit schilderij werd in opdracht vervaardigd voor de Broederschap van de Barmhartigheid van Jezus en Sint-Johannes de Onthoofde ter gelegenheid van haar definitieve aansluiting bij de Aartsbroederschap van Sint-Johannes de Onthoofde in Rome in 1608. Het doek is vrijwel zeker afkomstig uit het oorspronkelijke oratorium van de broederschap. Oorspronkelijk vormde het een pendant met het schilderij Sint-Johannes de Doper in Glorie, dat tegenwoordig wordt bewaard in het Stedelijk-Diocesaan Museum van Santa Maria dei Servi.
De restauratie van 2013, gecombineerd met technisch onderzoek en een grondige kunsthistorische studie, heeft de oorspronkelijke toeschrijving aan Antonio Circignani, bijgenaamd Pomarancio, bevestigd. De kunstenaar werd geboren in Città della Pieve en vestigde zich in 1597 in Rome, waar hij zijn verdere loopbaan uitbouwde. Tussen het einde van de zestiende en het begin van de zeventiende eeuw was hij ook werkzaam in Castel della Pieve, dat in 1600 de status van stad verwierf. De heldere kleuren, die tijdens de restauratie opnieuw zichtbaar werden, de evenwichtige compositie en de rijke ornamentiek zijn kenmerkend voor Circignani's schilderstijl. Zij weerspiegelen zowel zijn Toscaanse afkomst als zijn maniëristische opleiding bij zijn vader Niccolò Circignani, eveneens bekend onder de bijnaam Pomarancio. Het schilderij toont de karakteristieke stijl van de kunstenaar, waarin de laat-Toscaanse maniera wordt gecombineerd met het naturalisme van Caravaggio. Het gebruik van een bijzonder geel pigment, dat in de eerste helft van de zeventiende eeuw veelvuldig in Rome werd toegepast maar daarbuiten zelden voorkomt, ondersteunt de hypothese dat het schilderij in Rome is vervaardigd en vervolgens naar Castel della Pieve is overgebracht. De resultaten van het onderzoek dat tijdens de restauratie werd uitgevoerd, zijn gepubliceerd in: R. Porfiri (red.), De onthoofding van Johannes de Doper door Antonio Pomarancio. Een multidisciplinaire benadering voor een kritische lezing, 2015.
Bron: informatiebord Chiesa del Gesù (vrij vertaald)