Cortona
Een levende tijdlijn van de Italiaanse schilderkunst
Cortona behoort tot de meest fascinerende kunststeden van Toscane omdat hier de ontwikkeling van de Italiaanse schilderkunst van de veertiende tot de achttiende eeuw vrijwel volledig bewaard is gebleven. Anders dan in steden als Florence of Siena bevinden veel kunstwerken zich nog in hun oorspronkelijke religieuze context. Daardoor vormen kerken en musea samen een kunsthistorische tijdlijn waarin de overgang van gotiek naar renaissance, maniërisme en barok stap voor stap is te volgen.
Het Diocesaan Museum: van gotiek naar renaissance
Het Diocesaan Museum vormt het hart van deze ontwikkeling. De vroegste werken weerspiegelen de sterke invloed van Siena, met als hoogtepunt Pietro Lorenzetti's monumentale Cortona Maestà. Ook zijn geschilderde crucifixen en de Andata al Calvario tonen de groeiende aandacht voor emotie en ruimtelijkheid in de veertiende eeuw. Het anonieme paneel met het leven van de heilige Margaretha van Cortona (1298) behoort bovendien tot de oudste getuigenissen van de plaatselijke heiligenverering. Met Fra Angelico begint de vroege renaissance. Zijn beroemde Annunciatie van Cortona (ca. 1430) geldt als een van de mooiste verbeeldingen van de boodschap aan Maria, terwijl de predella met onder meer de Visitatie, Aanbidding der Wijzen, Dood van Maria en Huwelijk van Maria een uitzonderlijk ensemble vormt. Het latere Cortona Polyptiek laat zien hoe Fra Angelico de gotische traditie verbond met de nieuwe renaissance-idealen. Ook kunstenaars als Sassetta, Niccolò di Segna en Domenico di Michelino illustreren de overgang van middeleeuwse spiritualiteit naar renaissancistisch naturalisme.
Luca Signorelli en de hoogrenaissance
De grote protagonist van de Cortonese renaissance is Luca Signorelli, die in het museum uitzonderlijk ruim vertegenwoordigd is. Zijn Bewening van Christus (1502) toont een indrukwekkende anatomische kennis en dramatische expressie, terwijl de Communie van de Apostelen (1512), de Onbevlekte Ontvangenis, de cyclus over de heilige Margaretha en de monumentale Tenhemelopneming van Maria (1519-1520) de hoogrenaissance een eigen Cortonees karakter geven. Ook werken uit zijn atelier, waaronder verschillende Aanbiddingen der Herders, tonen de langdurige invloed van zijn stijl.
Van renaissance naar barok
Naast Signorelli bloeide een levendige lokale renaissancecultuur. Bartolomeo della Gatta combineerde in zijn Tenhemelopneming van Maria (1473) Florentijns perspectief met een verfijnd kleurgebruik, terwijl Andrea di Mariotto del Minga en Cristofano Gherardi de overgang naar het maniërisme vertegenwoordigen. In de zeventiende eeuw doet de barok haar intrede met onder meer Giuseppe Maria Crespi's extatische voorstelling van de heilige Margaretha en de monumentale toegangstrap van Filippo Berrettini.
De Concattedrale di Santa Maria Assunta
In de Concattedrale di Santa Maria Assunta wordt zichtbaar hoe Cortona zich tijdens de contrareformatie artistiek vernieuwde. Het marmeren ciborium van Mino da Fiesole en Urbano da Cortona (1491) bewaart nog de harmonie van de renaissance, terwijl schilderijen van Andrea Commodi, Tommaso Bernabei en Raffaello Vanni de dramatische beeldtaal van de zeventiende eeuw vertegenwoordigen. Ook de met Pietro da Cortona verbonden Aanbidding der Herders weerspiegelt de monumentale composities en het krachtige licht die hem tot een van de grootste barokmeesters maakten.
De Chiesa di San Domenico
De Chiesa di San Domenico vormt een belangrijk aanvullend hoofdstuk. De lunette van Fra Angelico met Madonna en Kind tussen de heiligen Dominicus en Petrus Martyr ademt nog de contemplatieve sfeer van de vroege renaissance, terwijl een triptiek van Lorenzo di Niccolò de gotische traditie vertegenwoordigt. Een vroege Madonna van Luca Signorelli markeert zijn artistieke ontwikkeling, waarna werken van Andrea Commodi, Domenico Cresti, Palma il Giovane en Pietro Colombati de overgang naar maniërisme en barok laten zien.
Kunsthistorische betekenis
Samen bieden het Diocesaan Museum, de kathedraal en de kerken van Cortona een uitzonderlijk compleet overzicht van ruim vijf eeuwen Italiaanse kunst. Van de gotiek van Pietro Lorenzetti via de renaissance van Fra Angelico en Luca Signorelli tot de barok van Pietro da Cortona blijft de ontwikkeling van de Italiaanse schilderkunst zichtbaar in haar oorspronkelijke stedelijke en religieuze context. Juist die samenhang maakt Cortona tot een van de meest waardevolle kunsthistorische bestemmingen van Italië.
