San Domenico: van gotiek tot barok
Architectuur en ruimtelijke logica
De Chiesa di San Domenico in Cortona is een uitzonderlijk goed bewaard voorbeeld van Toscaanse mendicante architectuur en een belangrijke plek voor het begrijpen van de vroege Italiaanse renaissance. Architectuur, liturgie en schilderkunst vormen hier nog altijd een samenhangend geheel, waarbij veel kunstwerken nog in hun oorspronkelijke context te zien zijn. Het gebouw behoort tot de dominicaanse bouwcampagnes van de vroege vijftiende eeuw (ca. 1411-1438) en is ontworpen volgens de principes van eenvoud, helderheid en predikingsgericht ruimtegebruik. De architect is onbekend, wat past binnen de collectieve bouwpraktijk van de orde. Het interieur bestaat uit een brede eenbeukige zaal met houten kapconstructie, gericht op zichtbaarheid en verstaanbaarheid van de preek. De soberheid van de architectuur is geen esthetische beperking, maar een theologisch statement: de ruimte moest het Woord dienen, niet overstemmen.
Fra Angelico en de Cortonese context
Een van de meest betekenisvolle kunsthistorische elementen van San Domenico is de directe relatie met Fra Angelico. Het beroemde paneel van de Annunciatie van Cortona (ca. 1430) heeft hier oorspronkelijk gehangen en was specifiek voor deze kerk bestemd. Dit werk is vandaag in het Diocesaan Museum, maar de oorspronkelijke plaatsing in San Domenico is essentieel voor het begrijpen van zijn functie en betekenis. Fra Angelico schilderde dit werk niet als een vrijstaand kunstobject, maar als een integraal onderdeel van het dominicaanse devotionele en didactische programma van de kerk. De Annunciatie is binnen de dominicaanse spiritualiteit een kernmoment: het moment van de incarnatie, waarin het Woord vlees wordt, sluit direct aan bij de predikingstaak van de orde. De plaatsing in San Domenico betekende dat het beeld fungeerde als visuele meditatie voor de broeders tijdens liturgie en contemplatie. Daarnaast hing hier ook de lunette met de Madonna met Kind tussen de heiligen Dominicus en Petrus Martyr, traditioneel eveneens verbonden met de kring van Fra Angelico, die nog steeds in situ boven de ingang aanwezig is. Samen vormden deze werken een iconografische drempel tussen de wereld buiten en de sacrale ruimte binnen. De keuze van Fra Angelico om dit werk voor Cortona te maken hangt samen met de sterke dominicaanse aanwezigheid in de stad en de nauwe banden tussen het klooster van Cortona en de intellectuele netwerken van de orde in Toscane. Bovendien was Cortona in de vroege vijftiende eeuw een belangrijke regionale religieuze kern met een groeiende behoefte aan vernieuwde beeldprogramma’s die de laatmiddeleeuwse devotie vertaalden naar de nieuwe beeldtaal van de vroege renaissance.
In situ gebleven beeldprogramma
De kerk bewaart nog steeds een opmerkelijk aantal werken die hun oorspronkelijke plaats behouden hebben. De lunette van Fra Angelico boven de ingang vormt daarvan het belangrijkste voorbeeld, maar ook het drieluik van Lorenzo di Niccolò, met de Kroning van de Maagd, de Annunciatie en de Kruisiging, bevindt zich nog op zijn oorspronkelijke liturgische positie. Dit is van groot belang omdat het de laatgotische beeldlogica van devotionele narratie binnen een functionele altaarcontext intact laat.
Het werk van Bartolomeo della Gatta, San Rocco en verhalen van een andere heilige, blijft eveneens in de kerk aanwezig en toont de overgang naar een meer gestructureerde renaissancistische beeldtaal. Evenzo is het vroege werk van Luca Signorelli, Madonna met engelen en franciscaanse heiligen (1438), nog steeds in de kerk te zien, waardoor de vroege ontwikkeling van zijn monumentale stijl in zijn oorspronkelijke context kan worden bestudeerd.
Latere uitbreidingen en continuïteit
In de zestiende en zeventiende eeuw bleef San Domenico een actieve decoratieve ruimte. Het interieur werd verrijkt met werken zoals de Disputa di Santa Caterina d’Alessandria van Andrea Commodi, de Circoncisione di Gesù van Domenico Cresti (Il Passignano), de Deposizione (ca. 1590–1610) van Baccio Bonetti en de Assunzione della Vergine van Palma il Giovane uit Venetië. De Deposizione vormt een karakteristiek voorbeeld van de laatmaniëristische schilderkunst in Toscane, waarin een emotioneel geladen voorstelling wordt gecombineerd met een dynamische compositie en verfijnde kleurwerking. Samen tonen deze toevoegingen hoe de kerk zich bleef aanpassen aan veranderende devotionele en stilistische voorkeuren zonder haar structurele en functionele identiteit te verliezen. De aanwezigheid van een achttiende-eeuwse Madonna del Suffragio van Pietro Colombati bevestigt bovendien dat de kerk tot ver in de moderne tijd een levende cultusruimte bleef.
Kunsthistorische betekenis
De Chiesa di San Domenico in Cortona is kunsthistorisch van uitzonderlijk belang omdat zij geen gereconstrueerd museuminterieur is, maar een levende historische ruimte waarin architectuur en schilderkunst nog steeds in hun oorspronkelijke samenhang deels in situ functioneren. Het gebouw vormt een zeldzaam visueel palimpsest waarin laatgotiek, vroegrenaissance, maniërisme, barok en achttiende-eeuwse toevoegingen elkaar niet vervangen, maar in lagen blijven bestaan. Centraal in dit geheel staat de relatie met Fra Angelico. De Annunciatie van Cortona, oorspronkelijk voor deze kerk gemaakt en hier ook gehangen, was geen losstaand kunstwerk maar een integraal onderdeel van het dominicaanse beeldprogramma. De keuze voor dit onderwerp sluit direct aan bij de spiritualiteit van de orde, waarin de Incarnatie en het Woord centraal staan. Samen met de nog steeds aanwezige lunette boven de ingang vormde dit een coherente visuele drempel tussen buitenwereld en sacrale ruimte. Daarnaast blijven belangrijke werken in hun oorspronkelijke context bewaard, zoals het drieluik van Lorenzo di Niccolò en schilderijen van Luca Signorelli en Bartolomeo della Gatta. Deze werken tonen de overgang van laatgotische devotionele beeldtaal naar renaissancistische ruimte, expressie en anatomie, terwijl zij nog steeds functioneren binnen de architecturale logica van de kerk. Latere toevoegingen van maniëristische en barokke kunstenaars zoals Andrea Commodi, Baccio Bonetti, Il Passignano en Palma il Giovane verdiepen dit programma verder zonder het te onderbreken en geven de kerk een blijvend evoluerend karakter. San Domenico is daarmee geen stilstaand overzicht van stijlen, maar een uitzonderlijk coherent historisch geheel waarin meer dan drie eeuwen Toscaanse religieuze kunst nog steeds leesbaar is binnen haar oorspronkelijke liturgische en architecturale context.
Geraadpleegde bronnen:
- Officiële informatie van de Chiesa di San Domenico (Cortona), waaronder de kerkelijke documentatie.
- Eigen waarnemingen ter plaatse van de kunstwerken en de architectuur van de kerk.
- Bestudering van de informatiepanelen en toelichtingsbordjes bij de kunstwerken in de kerk.
- Wikipedia
Fra Angelico, lunette doorway, Madonna and child with Saints Dominic and Peter Martyr (ca. 1434)
Lorenzo di Niccolò of Florence, triptych, Coronation of the Virgin, the Annunciation,
the Crucifixion (1402)
Het polyptiek van Lorenzo di Niccolò.
Het oorspronkelijke polyptiek, geschilderd door Lorenzo di Niccolò in 1402 voor de kerk van San Marco in Florence, werd in 1440 door Cosimo en Lorenzo de' Medici geschonken aan de dominicanen van Cortona, ter ere van de zalige Pietro Capucci en de voltooiing van de nieuwe kerk. Het centrale tafereel toont de Kroning van Maria, omringd door musicerende engelen. Daarboven verwijzen de gekruisigde Christus, God de Vader en de Heilige Geest naar het mysterie van de Drie-eenheid, terwijl de Annunciatie de menswording van Christus verbeeldt. Op de zijpanelen zijn verschillende heiligen afgebeeld, onder wie Laurentius, Silvester, Marcus, Scholastica, Dominicus, Johannes de Doper, Johannes de Evangelist, Julianus, Benedictus en Catharina van Alexandrië. Bron: informatiebord San Domenico
Luca Signorelli en het altaar van het Heilig Sacrament
Luca Signorelli werd rond het midden van de vijftiende eeuw in Cortona geboren. Zijn eerste gedocumenteerde werk dateert uit 1474 en bevindt zich in de Pinacoteca van Città di Castello. Daarin is de invloed zichtbaar van Piero della Francesca, bij wie hij volgens Vasari zijn opleiding genoot. Later ontwikkelde hij een eigen stijl, waarin invloeden van Verrocchio, Botticelli, de Umbrische schilderkunst en de samenwerking met Bartolomeo della Gatta samenkomen. Zijn grootste bekendheid verwierf hij met de fresco's van het Laatste Oordeel in de Sint-Briziokapel van de kathedraal van Orvieto (1499-1504). Daarna werkte hij voornamelijk in Cortona, waar hij onder meer een processievaandel schilderde voor de Broederschap van Sint Nicolaas. Zijn atelier groeide uit tot een belangrijk opleidingscentrum voor jonge kunstenaars. Veel van zijn werken worden tegenwoordig bewaard in het Diocesaan Museum van Cortona. Hij overleed daar in 1523.
De kapel links van het hoogaltaar werd in 1438 gesticht door de welgestelde parfumeur Niccolò di Angele di Cecco, die er een familiegraf liet aanleggen. Hij gaf Stefano di Giovanni, bijgenaamd Sassetta, opdracht de kapel te decoreren. Het door hem geschilderde drieluik bleef daar tot het begin van de twintigste eeuw en bevindt zich nu in het Diocesaan Museum. Het huidige altaarstuk werd in 1515 besteld door Giovanni Sernini, de latere bisschop van Cortona, ter gelegenheid van het bezoek van paus Leo X. Met dit geschenk hoopte hij pauselijke toestemming te verkrijgen om het lichaam van de zalige Pietro Capucci openbaar te vereren. Luciano Bellosi beschouwde dit werk als Signorelli's mooiste schilderij in Cortona. Volgens hem keert de kunstenaar hierin terug naar de heldere stijl van Piero della Francesca, vooral zichtbaar in de lichtbehandeling van het gezicht van de Maagd. Het schilderij toont de Maagd met het Kind, twee engelen, een knielende schenker, waarschijnlijk Giovanni Sernini, en een Dominicaanse heilige, die door sommige onderzoekers wordt geïdentificeerd als Sint Dominicus en door anderen als Pietro Capucci. Op 2 juli 1517, een jaar na zijn benoeming tot bisschop, wijdde Giovanni Sernini de kerk van San Domenico. Deze gebeurtenis wordt herdacht op een gedenkplaat.
Bron: informatiebord San Domenico, uitgegeven door de Lions Club Corito Clanis, Cortona.
Luca signorelli, Madonna col bambino, santi e un committente (1515)
Bartolomeo della Gatta, San Rocco e storie di un altro Santo (15e eeuw)
Bartolomeo della Gatta (toegeschreven)
Sint Rocco en de verhalen van Sint Catharina
De indrukwekkende fresco van Sint Rocco werd achter een altaar ontdekt, herkend door Mario Salmi en in 1958 van de muur losgemaakt. De meeste kunsthistorici schrijven het werk toe aan Bartolomeo della Gatta, die samen met andere kunstenaars de kerk na de voltooiing van haar bouw beschilderde. Kunsthistoricus Luciano Bellosi omschrijft Sint Rocco als "een krachtige en levendige figuur, geplaatst in helder verlichte architectonische ruimtes, maar verzacht door een verfijnde en gevoelige houding." Links van Sint Rocco bevinden zich drie kleine, verticaal geschilderde taferelen uit het leven van Sint Catharina van Siena. Ze kenmerken zich door een nauwkeurige ruimtelijke compositie en een verfijnd perspectief, typerend voor de vijftiende eeuw. De hoger geplaatste fresco van Sint Catharina bevat bovendien een bijzonder expressieve voorstelling van de gekruisigde Christus.
Bartolomeo della Gatta, geboren als Piero d'Antonio Dei in Florence (1448), kwam uit een goudsmedenfamilie en werd opgeleid in het atelier van Verrocchio. Hij was schilder, miniaturist, musicus en architect. In 1468 trad hij toe tot de Camaldolese orde en nam de naam Bartolomeo aan; zijn bijnaam della Gatta ("van de kat") zou verwijzen naar zijn liefde voor katten. Zijn belangrijkste werk is het altaarstuk Maria Tenhemelopneming, oorspronkelijk geschilderd voor de kerk van San Domenico en tegenwoordig te zien in het Diocesaan Museum van Cortona.
Bron: informatiebord San Domenico, uitgegeven door de Lions Club Corito Clanis, Cortona.
Guillaume De Marcillat (toegeschreven)
Sint Augustinus
Deze fresco dateert uit de eerste helft van de zestiende eeuw. Oorspronkelijk bevond hij zich boven het eerste altaar aan de linkerzijde van de kerk. In 1958 werd de schildering van de muur losgemaakt en opgenomen in de Florentijnse tentoonstelling Fresco's losgemaakt van hun oorspronkelijke plaats.
Sint Augustinus is afgebeeld met een hart in zijn hand, symbool van zijn liefde voor God en de naaste. Twee cherubijnen flankeren de heilige en versterken de harmonieuze, classicistische compositie.
De toeschrijving van het werk is onzeker. Sommige kunsthistorici schrijven het toe aan Guillaume de Marcillat, vanwege de gelijkenis met diens glas-in-loodramen in de kathedraal van Arezzo, vooral de voorstelling van Sint Thomas. Anderen zien de hand van de Cortonese schilder Tommaso Bernabei, beter bekend als Il Papacello, of van Raffaellino del Colle.
Bron: informatiebord San Domenico, uitgegeven door de Lions Club Corito Clanis, Cortona.
Guillaume De Marcillat (toegeschreven), Sint Augustinus (1510-1520)
Baccio Bonetti, Deposizione (1590-1610)
Andrea Commodi
Het dispuut van Sint Catharina van Alexandrië
Het altaar werd in 1603 voor de familie Palei vervaardigd door Ascanio Covatti. Het schilderij toont Sint Catharina van Alexandrië, die in aanwezigheid van Sint Catharina van Siena met heidense filosofen in discussie gaat over de christelijke geloofsleer.
Lange tijd werd het werk beschouwd als een kopie naar Andrea Commodi, uitgevoerd door diens leerling Ernesto (of Francesco) Amandoli. Omdat een origineel ontbreekt en de signatuur grotendeels onleesbaar is, bleef de toeschrijving onzeker. De ontdekking van voorbereidende tekeningen van Commodi tijdens een tentoonstelling in Casa Buonarroti (Florence, 2012) heeft kunsthistorici er echter toe gebracht het schilderij vrijwel unaniem aan Andrea Commodi toe te schrijven.
Andrea Commodi werd in 1560 in Florence geboren en volgde zijn opleiding bij Alessandro Allori. Hij werkte vervolgens in Rome, waar hij onder meer fresco's schilderde in de apsis van de kerk van San Vitale. Van 1609 tot 1612 verbleef hij in Cortona, waar hij leermeester was van de jonge Pietro Berrettini da Cortona, die hem later naar Rome volgde. Commodi overleed in 1638 in Florence. In Cortona bevinden zich nog verschillende werken van zijn hand, waaronder Het wonder van Sint Benedictus (Museo dell'Accademia Etrusca), een Onbevlekte Ontvangenis in de Sint-Franciscuskerk, De wijding van de Verlosserkerk in de kathedraal, Sint Carolus Borromeus in de Sint-Marcuskerk en een tweede Onbevlekte Ontvangenis in de kerk van de Arme Klaren.
Bron: informatiebord San Domenico, uitgegeven door de Lions Club Corito Clanis, Cortona.
Andrea Commodi, La disputa di Santa Catharina d’Alessandria (1609-1611)
Domenico Cresti (Il Passignano), Circoncisione di Gesù (17e eeuw)
Ascanio Covatti (Il Francesino), altaar
Domenico Cresti, bijgenaamd Il Passignano (1559–1638)
De Besnijdenis van Jezus
Het altaar, gewijd aan de Heilige Naam van God, werd vervaardigd door de Cortonese beeldhouwer Ascanio Covatti, bijgenaamd Il Francesino.
Het schilderij van Domenico Cresti toont de besnijdenis van Jezus in een ideale, plechtige omgeving, gekenmerkt door rijke gewaden, kostbare stoffen en verfijnde details. De aandacht voor decoratie is typerend voor de Florentijnse schilderkunst van die tijd en vertoont verwantschap met Alessandro Allori en Andrea Commodi, terwijl de levendige kleuren herinneren aan het Venetiaanse maniërisme. Deze combinatie verleent het werk een bijzondere expressiviteit.
Domenico Cresti werd in 1559 geboren in Passignano, bij Florence. Hij kreeg zijn eerste opleiding in de traditie van Giorgio Vasari en werkte vervolgens als assistent van Federico Zuccari aan de voltooiing van de koepelfresco's van de kathedraal van Florence. Met Zuccari reisde hij naar Rome en Venetië, waar hij de Venetiaanse kleurtraditie leerde kennen. De samensmelting van Toscaanse vormgeving en Venetiaans kleurgebruik werd kenmerkend voor zijn stijl. Hij werkte voor de Medici en voor pausen Clemens VIII en Urbanus VIII, en overleed in Florence op 17 mei 1638.
Bron: informatiebord San Domenico, uitgegeven door de Lions Club Corito Clanis, Cortona.
Jacopo Negretti, bijgenaamd Palma de Jongere (1544–1628)
Maria Tenhemelopneming
Het altaar, vervaardigd door de Cortonese beeldhouwer Ascanio Covatti (†1632), stond onder bescherming van de adellijke familie Mancini en was gewijd aan Sint Hyacinthus, de Poolse dominicaan die door Sint Dominicus zelf in Rome tot de orde werd toegelaten. Het altaarstuk stelt de Tenhemelopneming van Maria voor, omringd door de apostelen, Sint Hyacinthus en andere heiligen. Het doek is gesigneerd "Jacobus Palma Venetus F." en werd geschilderd rond het einde van de zestiende eeuw.
Kunsthistoricus Luciano Bellosi prees de dynamische compositie, de levendige groep apostelen en het rijke Venetiaanse kleurgebruik, dat herinnert aan de late Titiaan en Tintoretto, gecombineerd met maniëristische invloeden.
Jacopo Negretti, beter bekend als Palma de Jongere, werd in 1544 in Venetië geboren. Hij was de achterkleinzoon van Palma de Oudere en werd sterk beïnvloed door Titiaan en Tintoretto, met wie hij samenwerkte aan de Pietà voor de basiliek Santa Maria Gloriosa dei Frari. Tijdens reizen naar Urbino en Rome maakte hij ook kennis met de Midden-Italiaanse schilderkunst en de invloed van Rafaël. Hij werkte voornamelijk in Venetië, de Veneto en Lombardije. Na de dood van Tintoretto gold hij als de belangrijkste voortzetter van de Venetiaanse schildertraditie van de zestiende eeuw.
Bron: informatiebord San Domenico, uitgegeven door de Lions Club Corito Clanis, Cortona.
Jacopo Negretti (Palma il Giovane), Assunzione della Vergine (eind 16e - begin 17e eeuw)
Pietro Colombati, Madonna del Suffragio (1775)
Pietro Colombati
Onze-Lieve-Vrouw van de Gebedsdienst (1775)
Linksonder op het schilderij staan de signatuur en datering: "Petrus Colombati Taurinensis 1775". Na een recente restauratie zijn de oorspronkelijke kleuren, de harmonieuze compositie en de expressieve kracht van de voorstelling volledig hersteld.
Het schilderij toont de Madonna met het Christuskind, die samen met een Dominicaanse heilige voorspraak doet voor de zielen in het vagevuur.
Het altaar behoorde oorspronkelijk toe aan de adellijke familie Sernini, waartoe ook bisschop Giovanni Sernini behoorde. Oorspronkelijk werd het gesierd door een altaarstuk van Luca Signorelli, dat later naar het altaar van het Heilig Sacrament werd verplaatst. Het altaar werd in 1559 vergroot. Het schilderij van Signorelli werd in 1619 door Baccio Bonetti vergroot en gerestaureerd, voordat het in 1952 weer in zijn oorspronkelijke formaat werd teruggebracht.
Over Pietro Colombati is weinig bekend. Uit zijn handtekening blijkt dat hij afkomstig was uit Turijn en enige tijd in Cortona woonde. Daar vervaardigde hij talrijke werken, waaronder fresco's in de kathedraal die later door brand verloren gingen, evenals ovale schilderingen voor de sacristie van de Sint-Margarethakerk. Ook werkte hij voor andere kerken in de omgeving.
Bron: informatiebord San Domenico, uitgegeven door de Lions Club Corito Clanis, Cortona.