De Duomo van Cortona:
Van renaissancekathedraal tot barokke geloofsruimte

De kathedraal van Cortona, gewijd aan Santa Maria Assunta, staat op de plaats van een vroegere heidense tempel en wordt al in de elfde eeuw als parochiekerk vermeld. Pas in 1507 verhief paus Julius II de kerk tot kathedraal van het jonge bisdom Cortona. Daarmee werd een proces voltooid dat al in de vijftiende eeuw was begonnen: de verbouwing van de oude romaanse kerk tot een ruime renaissancekerk, geïnspireerd door de architectuur van Brunelleschi. Hoewel latere ingrepen uit de zeventiende, achttiende en negentiende eeuw het oorspronkelijke karakter deels veranderden, bleef de heldere renaissancestructuur met haar drie beuken en elegante zuilen behouden. Juist deze overgang van renaissance naar barok maakt de Duomo bijzonder. Vrijwel alle belangrijke kunstenaars uit Cortona en omgeving hebben hier een werk achtergelaten. Samen vormen zij een overzicht van bijna twee eeuwen Toscaanse schilderkunst.

Van de menswording naar de verrijzenis

De iconografie van de kathedraal volgt de grote momenten uit het leven van Christus. De cyclus begint met de Aanbidding der Herders (Adorazione dei Pastori, ca. 1663) van Pietro Berretinni (genaamd: Pietro da Cortona) en zijn atelier. Het schilderij behoort tot de laatste werken van de beroemde barokschilder, die zelf in Cortona werd geboren. De krachtige lichtwerking, de monumentale figuren en de dynamische compositie tonen de invloed van de Romeinse hoogbarok. Waarschijnlijk werkte zijn neef Lorenzo Berrettini mee aan het schilderij; diens hand is vooral herkenbaar in de verfijnde uitwerking van Maria en het Christuskind.

Een andere belangrijke Mariavoorstelling is de Madonna della Cintola (1596) van Cristofano Roncalli, beter bekend als Il Pomarancio. Hier ontvangt de apostel Thomas de gordel van Maria als tastbaar bewijs van haar Tenhemelopneming. Op de achtergrond is bovendien het wonder van Sint-Augustinus met het kind aan zee afgebeeld, een middeleeuwse legende die de ondoorgrondelijkheid van Gods mysterie verbeeldt. Daardoor verbindt het schilderij de Mariaverering met het thema van geloof en verstand. De Madonna del Rosario van Lodovico Cigoli sluit hierbij aan. De rozenkrans werd na de Slag bij Lepanto (1571) een van de belangrijkste devoties van de Contrareformatie. Cigoli combineert de zachte Florentijnse schilderstijl met een heldere compositie die de gelovige uitnodigt tot meditatie. Ook de verschillende Madonna's met Kind en Heiligen van Lorenzo Berrettini en Pietro da Cortona tonen Maria als voorspreekster van de gelovigen. Zulke altaarstukken weerspiegelen de vernieuwde Mariadevotie die na het Concilie van Trente een centrale plaats kreeg binnen de katholieke eredienst.

Het lijden, de dood en de verrijzenis van Christus

Het oudste meesterwerk van de kathedraal behoort tot de kring van Luca Signorelli. Zijn atelier schilderde omstreeks 1494-1495 de monumentale Kruisiging (Crocifissione), een werk dat nog geheel de krachtige anatomie en dramatische expressie van de meester uit Cortona ademt. De gespierde figuren en het monumentale landschap wijzen vooruit naar de kunst van Michelangelo. Uit dezelfde werkplaats stamt ook de Ongelovigheid van Thomas, waarin de apostel letterlijk zijn hand in de zijde van de verrezen Christus legt. Dit onderwerp kreeg na de Contrareformatie een bijzondere betekenis: het benadrukt dat geloof niet alleen op zien berust, maar uiteindelijk op vertrouwen in de werkelijkheid van de verrijzenis. De cyclus eindigt met de Verrezen Christus (Cristo Risorto) van Francesco Fabbrucci, waarin Christus triomferend uit het graf verrijst. Daarmee wordt de overwinning op dood en zonde zichtbaar gemaakt.

De Kerk als gemeenschap van gelovigen

Naast het leven van Christus vormt ook de Kerk zelf een belangrijk thema. Een bijzonder werk is de Pinkstervoorstelling (Pentecoste) uit ca. 1529 van Tommaso Bernabei, beter bekend als Papacello. De apostelen en Maria ontvangen de Heilige Geest, het moment waarop volgens de christelijke traditie de Kerk ontstaat. Opvallend is de ongebruikelijke compositie waarbij de figuren zich boven de toeschouwer lijken te bevinden, alsof de hemel zich opent boven de gelovigen. De Inwijding van de Kerk van de Santissimo Salvatore van Andrea Commodi (1607) verwijst vervolgens naar de zichtbare Kerk op aarde. Oorspronkelijk hing het schilderij in het Oratorium van San Salvatore en werd het later naar de kathedraal overgebracht. Commodi combineert laat-manieristische elegantie met de meer natuurlijke stijl die in Florence rond 1600 opkwam. De Communie van Maria van Salvi Castellucci, geschilderd naar een ontwerp van Pietro da Cortona, onderstreept het belang van de eucharistie, een centraal thema binnen de katholieke hervorming.

De heiligen als voorbeeld

De kathedraal bezit daarnaast verschillende schilderijen waarin heiligen als voorbeeld voor de gelovige worden gepresenteerd. De Beschermengel van Giovanni Grati sluit aan bij de zeventiende-eeuwse devotie tot de engelbewaarder, die vooral na 1608 sterk werd bevorderd. Lazzaro Baldi schilderde een indrukwekkende Sint-Sebastiaan, de martelaar die sinds de middeleeuwen werd aangeroepen als beschermer tegen de pest. Zijn serene houding laat zien hoe lichamelijk lijden kan worden overwonnen door geestelijke kracht. In de Transfiguratie van Christus (La Trasfigurazione) van Raffaello Vanni verschijnt Christus op de berg Tabor in goddelijke heerlijkheid aan Petrus, Jakobus en Johannes. De voorstelling vormt een voorafbeelding van de verrijzenis en benadrukt Christus' goddelijke natuur.

Tussen al deze schilderijen bevindt zich een van de oudste kunstwerken van de kathedraal: het monumentale marmeren ciborium uit 1491, vervaardigd door Mino da Fiesole en Urbano da Cortona. Het tabernakel behoort tot de mooiste voorbeelden van Toscaanse renaissancebeeldhouwkunst. De verfijnde architectonische opbouw, klassieke ornamentiek en harmonische verhoudingen weerspiegelen de idealen van de vroege renaissance, waarin schoonheid werd gezien als een afspiegeling van de goddelijke orde.

Een spiegel van de kunstgeschiedenis van Cortona

De kathedraal van Cortona is daarmee veel meer dan de bisschopskerk van de stad. Zij vormt een overzicht van bijna tweehonderd jaar Toscaanse kunst, van de monumentale renaissance van Luca Signorelli via de elegante maniëristen tot de theatrale barok van Pietro da Cortona. Tegelijkertijd vertelt de iconografie één samenhangend verhaal: van de menswording van Christus, via zijn lijden, dood en verrijzenis, naar de stichting van de Kerk en de voortdurende aanwezigheid van Christus in de eucharistie. Juist die eenheid van architectuur, schilderkunst, beeldhouwkunst en liturgie maakt de Duomo van Cortona tot een van de belangrijkste religieuze monumenten van de Val di Chiana.

Links: Salvi Castellucci, De Communie van Maria (17e eeuw)
Midden: Giovanni Grati, De beschermengel (17e eeuw)
Rechts: Lorenzo Berrettini (Pietro da Cortona), Madonna met Kind en Heiligen (17e eeuw)