Chiesa di Santa Maria Maddalena:

Aan de westelijke rand van het historische centrum van Castiglione del Lago staat de Chiesa di Santa Maria Maddalena, met uitzicht over het Trasimeense Meer. De kerk valt minder op dan het nabijgelegen Palazzo della Corgna en de Rocca del Leone. Binnen is de hoeveelheid kunst beperkt. Twee altaarstukken trekken echter meteen de aandacht.

Het eerste is de Madonna in trono van Eusebio da San Giorgio, ontstaan rond het begin van de zestiende eeuw. Maria zit frontaal op haar troon. Haar houding is rustig en gesloten. Het Christuskind zit op haar schoot en maakt nauwelijks een beweging die de stilte van het beeld doorbreekt. De kleuren zijn helder, maar nergens scherp. Ook de gezichten van de figuren zijn beheerst. Alles lijkt gericht op een gelijkmatig en rustig beeld.

Eusebio da San Giorgio werkte in de omgeving van Perugia en was leerling en medewerker van Pietro Perugino. In zijn schilderij in Castiglione del Lago is die verwantschap goed te zien. Niet alleen in de zachte kleuren en de rustige gezichten, maar ook in de manier waarop de figuren in een heldere, overzichtelijke ruimte zijn geplaatst. De Madonna is geen dramatische verschijning. Zij zit daar, stil en bijna onaantastbaar. De aandacht van de gelovige wordt niet naar een gebeurtenis getrokken, maar naar de aanwezigheid van de figuren zelf.

Dat verandert wanneer men naar het tweede altaarstuk kijkt. Dit is de Madonna con Bambino in trono, sant’Antonio Abate e santa Maria Maddalena van Sinibaldo Ibi, eveneens rond 1500 geschilderd. De opbouw lijkt op het eerste gezicht vertrouwd: Maria in het midden, het Christuskind op haar schoot en twee heiligen aan weerszijden. Toch heeft het schilderij een ander gewicht.

De heiligen staan steviger in het beeld. Hun lichamen nemen meer ruimte in en hun aanwezigheid is voelbaarder. Sint-Antonius Abt draagt zijn herkenbare attributen en kijkt de ruimte van het schilderij in. Maria Magdalena staat naast hem met een eigen, duidelijk herkenbare aanwezigheid. De figuren lijken minder in een rustige, bijna abstracte orde opgenomen dan bij Eusebio. Ze hebben meer volume en staan dichter bij de wereld van de toeschouwer.

Ook de ruimte speelt een grotere rol. De figuren zijn niet alleen naast elkaar geplaatst; hun onderlinge verhouding en hun plaats op de troon geven het beeld meer diepte. De Madonna blijft het middelpunt, maar de heiligen krijgen een zelfstandiger rol. Vooral in de lichamen en gezichten is een grotere aandacht voor individualiteit zichtbaar.

De keuze voor Antonius Abt en Maria Magdalena past goed bij de kerk. Antonius was de grote kluizenaar uit de Egyptische woestijn, Maria Magdalena de heilige die in de christelijke traditie met bekering en boetvaardigheid werd verbonden. Hun aanwezigheid naast Maria en het Christuskind geeft het altaarstuk een duidelijke devotionele lading. Toch hoeft die betekenis niet los van het beeld te worden gezocht. De twee heiligen staan letterlijk naast Maria en richten zich op haar en het Kind. Hun houding maakt van de voorstelling een ontmoeting tussen verschillende heilige figuren.

Naast elkaar worden de twee schilderijen interessant. Bij Eusebio overheerst de rust. De figuren lijken bijna op hun plaats te zijn gezet om een onveranderlijke orde te bewaren. Bij Sinibaldo Ibi krijgen zij meer gewicht en aanwezigheid. De ruimte wordt tastbaarder en de personen nemen sterker bezit van hun plaats in het beeld.

Het verschil is niet groot genoeg om van een breuk te spreken. De zachte kleuren, de beheerste gezichten en de voorkeur voor een rustige voorstelling blijven aanwezig. Toch is er iets verschoven. De schilderkunst van rond 1500 zoekt niet alleen naar harmonie, maar ook naar een overtuigender aanwezigheid van het menselijk lichaam en de afzonderlijke figuur.

In een grote kerk met tientallen schilderijen zou dat verschil gemakkelijk verloren kunnen gaan. In Santa Maria Maddalena is het goed zichtbaar. De twee altaarstukken hangen als twee momenten naast elkaar: verwant in hun Umbrische schildertraditie, maar verschillend in de manier waarop Maria, de heiligen en de ruimte voor de gelovige aanwezig worden.

Geraadpleegde bronnen:
- Wikipedia
- Keytoumbria.com
- Eigen waarnemingen ter plaatse van de kunstwerken en de architectuur van de kerk
- Bestudering van de informatiepanelen en toelichtingsbordjes bij de kunstwerken in de kerk