Museo della Pieve di San Giuliano:
De kunstschat van Castiglion Fiorentino

Van parochiekerk naar museum

Het Museo della Pieve di San Giuliano is ondergebracht in de voormalige Pieve Vecchia, de oude parochiekerk van Castiglion Fiorentino, waarvan de bouw begon in 1452. Nadat in de negentiende eeuw de nieuwe Collegiata was voltooid, bleef de oude kerk behouden. Sinds 2006 is zij ingericht als museum, waarbij de oorspronkelijke liturgische ruimte zoveel mogelijk intact is gebleven. De inrichting volgt niet alleen een kunsthistorische, maar ook een liturgische route. De bezoeker doorloopt de heilsgeschiedenis vanaf de Menswording en de Passie van Christus tot de verheerlijking van Maria, waardoor de kunstwerken opnieuw hun oorspronkelijke religieuze samenhang krijgen.

Maria en de heiligen

De collectie opent met de laatmiddeleeuwse schilderkunst. Een bijzonder werk is de Madonna met Kind, tronend tussen de heiligen Stefanus en Bartholomeus van Agnolo di Lorentino uit het begin van de zestiende eeuw. Maria verschijnt als de Sedes Sapientiae, de Troon der Wijsheid, terwijl de heiligen Stefanus en Bartholomeus verwijzen naar de plaatselijke kerkelijke traditie. De evenwichtige compositie en heldere kleuren sluiten aan bij de idealen van de Toscaanse renaissance.

Een van de hoogtepunten van het museum zijn de twee bewaard gebleven predellapanelen van Bartolomeo della Gatta uit 1486. Deze twee predellapanelen maakten oorspronkelijk deel uit van het altaarstuk van de Collegiata di San Giuliano en verbeelden scènes uit de legende van Sint Julianus. Oorspronkelijk bestond de predella uit vier panelen. De twee andere voorstellingen – de aankomst van Julianus' ouders en hun dood door de hand van hun nietsvermoedende zoon – gingen aan het begin van de twintigste eeuw verloren door diefstal. Het eerste bewaard gebleven paneel toont hoe Julianus' vader zijn pasgeboren zoon probeert te doden. Het tweede verbeeldt het moment waarop Julianus, verteerd door berouw nadat hij onbewust zijn ouders heeft gedood, knielt voor een melaatse pelgrim, die zich openbaart als een goddelijke boodschapper.

De Passie van Christus

In de voormalige Cappella del Santissimo Sacramento staat het lijden van Christus centraal. Het Compianto sul Cristo Morto van Luca Signorelli, geschilderd tussen 1505 en 1507, behoort tot zijn belangrijkste religieuze werken. De krachtige anatomie en emotionele expressie kenmerken de hoogrenaissance en maken het tafereel bijzonder aangrijpend. Daarnaast bevindt zich hier een achttiende-eeuwse Deposizione, geschilderd door een navolger van Signorelli, waarin diens monumentale stijl voortleeft.

De kapel bevat tevens Andrea della Robbia's Battesimo di Gesù uit 1520, waarin de doop van Christus wordt voorgesteld als begin van zijn openbare optreden en als oorsprong van het christelijke doopsel. Het rijk versierde houten deksel van het doopvont uit 1629 sluit hierbij aan en benadrukt het sacramentele karakter van de ruimte.

Kunst van de Contrareformatie

De zeventiende eeuw is rijk vertegenwoordigd met werken die de vernieuwde katholieke spiritualiteit na het Concilie van Trente weerspiegelen. Niccolò di Smeraldo Salvi vervaardigde het monumentale Crocifisso en de sculptuur Cristo alla Colonna, die door Michelangelo Tizzi werden beschilderd. Beide werken nodigen uit tot meditatie over het lijden van Christus.

Uit de voormalige kerk van de Santissima Annunziata zijn verschillende schilderijen afkomstig. Ottavio Vannini schilderde een monumentale Annunciazione, terwijl Salvi Castellucci de aartsengel Michaël, Johannes de Doper en Hiëronymus afbeeldde. Samen vormen deze werken een iconografisch programma waarin de Menswording, de strijd tegen het kwaad en de verkondiging van het Evangelie centraal staan.

Franciscus van Assisi als voorbeeld

De voormalige Cappella di San Francesco e San Donnino, gewijd aan Sint Franciscus van Assisi en de in Toscane vereerde martelaar Sint Donnino, werd in 1632 door ridder Benedetto Dragomanni rijk verfraaid met verguld en polychroom stucwerk. De kapel herbergt het altaarschilderij Nicolaas V ontdekt het lichaam van Sint Franciscus van Bernardino Santini, dat na de restauratie van 1999 zijn oorspronkelijke kwaliteit terugkreeg. Na een periode als parochiearchief werd de kapel recent gerestaureerd en verrijkt met twee monumentale doeken: De Kroning met Doornen van Agostino Melissi en De Geseling van Francesco Morosini, beide waarschijnlijk afkomstig uit het Florentijnse atelier van Giovanni Bilivert.

Van lijden naar verlossing

Het iconografische programma wordt voltooid door de achttiende-eeuwse fresco's van Niccolò Lapi in de koorkapel. Christus en Veronica verbeeldt het mededogen met de lijdende Christus, terwijl De Verheffing van het Kruis vooruitwijst naar de overwinning van de verrijzenis. Zo eindigt de route door het museum met de hoop op verlossing.

Een museum met een verhaal

Het Museo della Pieve di San Giuliano is veel meer dan een verzameling kunstwerken. De voormalige parochiekerk bewaart een samenhangend theologisch en kunsthistorisch programma waarin schilderkunst, beeldhouwkunst, liturgische voorwerpen en architectuur elkaar aanvullen. Van de ingetogen renaissance van Bartolomeo della Gatta, Luca Signorelli en Andrea della Robbia tot de expressieve beeldtaal van de Contrareformatie biedt het museum een uitzonderlijk overzicht van vier eeuwen religieuze kunst in Toscane en behoort het tot de belangrijkste culturele bezienswaardigheden van Castiglion Fiorentino.

Geraadpleegde bronnen:
- Pinacoteca Comunale e Museo della Pieve di San Giuliano a Castiglion Fiorentino, a cura di Sabrina Massini, Guida alla visita dei musei e alla scoperta del territorio, 2012
- Eigen waarnemingen ter plaatse van de kunstwerken en de architectuur van de kerk
- Bestudering van de informatiepanelen en toelichtingsbordjes bij de kunstwerken in de kerk
- Brochure: Musea della Pieve di San Giuliano, Associazione