Een belangrijke sleutel tot het begrijpen van de vijftiende-eeuwse schilderkunst ligt volgens kunsthistoricus Michael Baxandall niet alleen bij de schilder, maar ook bij de prediker. In de kerken leerden beroemde volkspredikers, onder wie Fra Roberto Caracciolo da Lecce, hun toehoorders hoe zij Bijbelse verhalen konden beleven en welke gevoelens hoorden. In zijn preken legde Fra Roberto niet alleen de gebeurtenissen uit, maar bracht hij ook de geestelijke en emotionele reacties van de personages voor zijn publiek tot leven. Zo ontstond een gedeeld repertoire van manieren waarop religieuze gebeurtenissen konden worden voorgesteld én bekeken.

Voor Baxandall is die wisselwerking van belang. Predikers maakten hun toehoorders vertrouwd met de gevoelens en gedragingen die bij een Bijbels verhaal hoorden; schilders konden diezelfde kennis vervolgens in houding, gebaar en blik zichtbaar maken. De relatie tussen preek en schilderij is niet zozeer die van een rechtstreekse samenwerking, maar eerder van een gedeelde beeldtaal. Wie een schilderij van de Verkondiging zag, herkende niet alleen het Bijbelse verhaal, maar kon ook de verschillende geestelijke reacties van Maria herkennen.

De vijf Lofwaardige Staten van Maria

Fra Roberto werkte dit bijzonder uitvoerig uit in zijn uitleg van de Verkondiging aan Maria. Het derde onderdeel van de Verkondiging noemt hij het Angelic Colloquy, het gesprek tussen Maria en de engel. Daarin onderscheidt hij vijf opeenvolgende „Lofwaardige Staten” van Maria. Het gaat om geestelijke en mentale toestanden die elkaar in haar reactie op de boodschap van Gabriël opvolgen: Conturbatio, Cogitatio, Interrogatio, Humiliatio en Meritatio. Baxandall gebruikt deze vijf toestanden om te laten zien hoe vijftiende-eeuwse schilders verschillende momenten en gevoelens binnen de Verkondiging herkenbaar konden maken.

1. Conturbatio / Ontsteltenis

Wanneer Maria de begroeting van de engel hoort, raakt zij ontzet. Volgens Fra Roberto komt deze ontsteltenis niet voort uit ongeloof, maar uit verwondering. Maria is niet zozeer verbaasd over het verschijnen van een engel – engelen waren haar volgens deze uitleg niet vreemd – als wel over de uitzonderlijke woorden waarmee Gabriël haar begroet. De schilder kan die eerste reactie zichtbaar maken in een terugdeinzende beweging, een opgeheven hand of een blik waarin verbazing en schroom samenkomen.

2. Cogitatio / Overdenking

Hierna volgt de bezinning. Maria probeert te begrijpen wat de begroeting van de engel betekent. Zij denkt na over zijn woorden en weegt hun betekenis. In een schilderij kan dat moment heel stil zijn: een neergeslagen blik, een bedachtzame houding of een handgebaar dat de aandacht naar haar innerlijke overweging leidt. Het gaat hier om iets wat niet rechtstreeks zichtbaar is, maar wat de schilder door lichaamshouding en gebaar toch aannemelijk kan maken.

3. Interrogatio / Ondervraging

Vervolgens stelt Maria haar vraag: „Hoe zal dit geschieden?” Zij probeert te begrijpen hoe de aangekondigde geboorte mogelijk is. De vraag wordt in deze traditie niet opgevat als ongeloof, maar als een bedachtzaam zoeken naar inzicht. Hierdoor krijgt het gesprek tussen Maria en Gabriël een bijna menselijke directheid. Haar houding, blik of handgebaar kan de vraag als het ware in het beeld voortzetten.

4. Humiliatio / Nederige onderwerping

Maria aanvaardt wat haar wordt aangekondigd. Met de woorden „Zie de dienstmaagd des Heren; mij geschiede naar uw woord” onderwerpt zij zich aan Gods wil. Hier gaat het niet alleen om een emotionele reactie, maar om een houding van nederigheid en aanvaarding. Deze toestand is in veel vijftiende-eeuwse Annunciaties herkenbaar: Maria met neergeslagen hoofd, een rustige houding en een ingetogen gebaar. Fra Angelico is daarvan een bekend voorbeeld. Baxandall laat zien hoe zulke uiterlijke kenmerken konden functioneren als tekenen van een innerlijke toestand.

5. Meritatio / Verdienste

De vijfde toestand begint nadat Gabriël is vertrokken. Maria blijft alleen achter en draagt nu het kind in zich. Fra Roberto noemt dit Meritatio, de „verdienste” van Maria. Het is dus niet simpelweg een laatste moment van overpeinzing, zoals Meditatio zou suggereren. Het gaat om de geestelijke verdienste die voortkomt uit haar nederige aanvaarding van Gods wil. Baxandall verbindt deze toestand met het type voorstelling waarin Maria alleen wordt afgebeeld, de zogenoemde Annunziata. De gebeurtenis zelf heeft plaatsgemaakt voor een verstilde aanwezigheid.

Waarom deze vijf toestanden belangrijk zijn

De betekenis van Baxandalls analyse ligt vooral hierin dat hij ons eraan herinnert dat een vijftiende-eeuwse beschouwer een religieuze voorstelling niet op dezelfde manier benaderde als een moderne museumbezoeker. Preken, gebeden en Bijbelse verhalen hadden het publiek vertrouwd gemaakt met bepaalde manieren om naar de gebeurtenissen uit het leven van Maria en Christus te kijken. Baxandall beschrijft de vijf toestanden als onderdeel van een gedeeld repertoire van emotionele en geestelijke reacties.

Een schilder hoefde zo'n innerlijk proces niet letterlijk uit te leggen. Een kleine verandering in houding, blik of handgebaar kon al voldoende zijn om een bepaalde toestand op te roepen. In de Annunciatie van Fra Angelico herkennen we bijvoorbeeld de nederige aanvaarding van Maria, terwijl andere schilders de verwondering, de overdenking of het vragen benadrukken. Soms kunnen verschillende toestanden zelfs in één voorstelling samenkomen.

Hiermee wordt ook duidelijk wat Baxandall bedoelt met de invloed van de prediker op de schilderkunst. De preek leverde geen eenvoudig „beeldrecept” dat de schilder vervolgens uitvoerde. Wel maakte de prediker het publiek vertrouwd met een manier van denken over de gebeurtenis en met de gevoelens die hoorden. De schilder kon daarop voortbouwen. De betekenis van een gebaar of houding lag niet alleen in het beeld zelf, maar ook in wat de beschouwer al wist en herkende.

Voor Baxandall schuilt een belangrijk verschil met onze eigen manier van kijken. Waar wij in een Annunciatie misschien vooral een Bijbels verhaal of een mooi schilderij zien, kon een vijftiende-eeuwse beschouwer ook de verschillende geestelijke reacties van Maria herkennen. Het schilderij werd zo niet alleen bekeken, maar in zekere zin ook innerlijk meegemaakt.

Geraadpleegde literatuur:
Michael Baxandall, schilderkunst en de leefwereld in het quattrocento, Nijmegen : SUN, 1986
Peter Bell, Leonardo Impett, The Choreography of the Annunciation through a Computational Eye, Histoire de l'art Année 2021