Het Tempio Malatestiano in Rimini:
een monument van renaissance, humanisme en persoonlijke ambitie

Inleiding

Het Tempio Malatestiano in Rimini behoort tot de meest vernieuwende monumenten van de Italiaanse renaissance. Oorspronkelijk was het de gotische franciscaner kerk van San Francesco, maar vanaf het midden van de vijftiende eeuw liet Sigismondo Pandolfo Malatesta het gebouw omvormen tot een monument waarin religie, klassieke oudheid, wetenschap en persoonlijke herinnering samenkomen. De afbeeldingen bij deze tekst geven slechts een indruk van de uitzonderlijk rijke decoratie van het Tempio. Het interieur bevat veel meer reliëfs, sculpturen, grafmonumenten en schilderijen dan hier kunnen worden getoond. Juist die samenhang maakt het gebouw tot een van de meest bijzondere kunsthistorische ensembles van de vroege renaissance.

Van franciscaner kerk tot renaissance-monument

De kerk van San Francesco werd in de dertiende eeuw gebouwd voor de franciscaner orde. Twee eeuwen later besloot Sigismondo Pandolfo Malatesta haar ingrijpend te laten verbouwen. Hij wilde geen nieuwe kerk bouwen, maar een monument scheppen dat zijn geloof, zijn dynastie en zijn culturele ambities voor de toekomst zou bewaren. Zo ontstond een uitzonderlijke combinatie van middeleeuwse architectuur en renaissancekunst. De kerk bleef een plaats van eredienst, maar werd tegelijk een tastbare uitdrukking van het humanistische ideaal waarin geloof, kennis en menselijke roem elkaar aanvullen.

Leon Battista Alberti en Matteo de' Pasti

Voor de verbouwing werd Leon Battista Alberti aangetrokken, een van de grootste architecten en theoretici van de renaissance. Zijn ontwerp was revolutionair: hij brak de gotische kerk niet af, maar voorzag haar van een monumentale marmeren buitenhuid. Deze nieuwe renaissancegevel werd als een architectonisch omhulsel vóór en rondom de bestaande kerk geplaatst. Tussen de oude muren en de nieuwe arcadegevel bleef ruimte bestaan, waardoor de gotische vensters behouden konden blijven. Nog altijd zijn achter Alberti's grote bogen delen van de oorspronkelijke middeleeuwse kerk zichtbaar, waardoor gotiek en renaissance letterlijk met elkaar zijn verweven. Voor de vormgeving liet Alberti zich inspireren door de Romeinse oudheid. De gevel verwijst naar de triomfboog van Augustus in Rimini, terwijl de ritmische zijgevels doen denken aan een Romeins aquaduct. Daarmee veranderde hij de eenvoudige franciscaner kerk in een monument dat zowel het christelijk geloof als de blijvende roem van Sigismondo moest verheerlijken. De uitvoering lag grotendeels in handen van Matteo de' Pasti, die tevens een belangrijke bijdrage leverde aan het interieur. Door politieke tegenslagen en de excommunicatie van Sigismondo bleef Alberti's ontwerp onvoltooid. De geplande koepel werd nooit gebouwd, maar juist daardoor is zijn oorspronkelijke concept nog altijd goed herkenbaar.

Een humanistisch programma in steen

Het interieur vormt één samenhangend iconografisch programma waarin christelijk geloof en humanistische wetenschap elkaar ontmoeten. Naast heiligen en bijbelse figuren krijgen ook de vrije kunsten, de kosmos en de klassieke oudheid een prominente plaats. Belangrijke inspiratiebronnen waren de humanisten Roberto Valturio en Basinio da Parma. Hun ideeën over de harmonie tussen religie, wetenschap, kunst en militaire deugd liggen aan de basis van de decoratie en maken het Tempio tot een van de intellectueel meest ambitieuze gebouwen van de renaissance.

Agostino di Duccio en de kapellen

De belangrijkste beeldhouwer van het Tempio was Agostino di Duccio, die tussen 1449 en 1456 de meeste reliëfcycli vervaardigde. Hij behoorde tot de meest verfijnde beeldhouwers van de vroege renaissance en had zich al onderscheiden met belangrijke opdrachten in Florence en Perugia. Sigismondo koos hem vanwege zijn elegante, bijna gewichtloze stijl, die perfect aansloot bij het humanistische programma van het Tempio. Zijn sierlijke reliëfs, waarin figuren lijken te zweven over het marmer, behoren tot de hoogtepunten van de vijftiende-eeuwse beeldhouwkunst. In de Cappella delle Arti Liberali worden de zeven vrije kunsten voorgesteld als elegante vrouwelijke personificaties. Zij verbeelden het humanistische ideaal dat de mens door kennis en studie wijsheid kan bereiken. De Cappella dei Pianeti e dello Zodiaco toont de planeten en de dierenriem als uitdrukking van de harmonische orde van het heelal. Door het gehele gebouw verschijnen bovendien putti, ontleend aan de Romeinse oudheid, die verwijzen naar liefde, levensvreugde en vruchtbaarheid.

De Cappella di San Sigismondo

De Cappella di San Sigismondo is gewijd aan de heilige Sigismund, koning van Bourgondië en beschermheilige van Sigismondo Malatesta. Door zich met deze vorst te identificeren verleende Sigismondo zijn heerschappij een religieuze legitimatie. Rond 1451 nodigde hij Piero della Francesca uit naar Rimini om voor deze kapel het fresco Sigismondo Pandolfo Malatesta voor de heilige Sigismund te schilderen. Dit meesterwerk maakte vanaf het begin deel uit van het zorgvuldig opgezette decoratieprogramma van het Tempio en verbindt christelijke devotie met de politieke en humanistische idealen van Sigismondo's hof. De heldere perspectiefconstructie en de volmaakte geometrie weerspiegelen daarbij het renaissance-ideaal van een door God geordende wereld.

De Isotta-kapel en het graf van Sigismondo

De Cappella di Isotta is gewijd aan Isotta degli Atti, Sigismondo's geliefde en latere echtgenote. Rozen, monogrammen en liefdessymbolen maken deze ruimte tot een van de vroegste renaissancistische monumenten waarin persoonlijke liefde zo nadrukkelijk centraal staat. Ook het graf van Sigismondo, waaraan Bernardo Ciuffagni en Francesco di Simone Ferrucci meewerkten, sluit daarbij aan. De combinatie van christelijke grafkunst en klassieke vorstenverheerlijking presenteert hem als krijgsheer, mecenas en humanistisch vorst. Overal keren de symbolen van de familie Malatesta terug: de roos, de olifant en het monogram SI.

Schilderkunst door de eeuwen heen

Hoewel het Tempio vooral bekendstaat om zijn renaissanceprogramma, bewaart het kunstwerken uit verschillende perioden. Het oudste is het monumentale Crocifisso van Giotto di Bondone uit circa 1300–1312, waarin de overgang zichtbaar wordt van de Byzantijnse traditie naar een meer menselijke beeldtaal. Het werd geschilderd voor de toenmalige San Francesco. Uit het begin van de zestiende eeuw dateert de aan Benedetto of Bartolomeo Coda toegeschreven Discesa dello Spirito Santo, terwijl Angelo Sarzetti in de zeventiende eeuw De heilige Antonius van Padua die preekt voor de vissen schilderde. Beide werken tonen dat het Tempio ook na de renaissance een belangrijk artistiek centrum bleef.

Giorgio Vasari en het Tempio

Het Tempio kreeg ook een plaats in de kunstgeschiedenis dankzij Giorgio Vasari. In zijn beroemde kunstenaarsbiografieën, Le Vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori, beschreef hij het gebouw als een belangrijk voorbeeld van de vernieuwende architectuur van de renaissance. Daarmee droeg hij er in belangrijke mate toe bij dat het Tempio reeds in de zestiende eeuw internationale bekendheid verwierf. Vasari bleef echter niet alleen beschouwer. In 1548 vervaardigde hij voor de kerk het altaarstuk San Francesco riceve le stimmate. Hij kreeg deze opdracht dankzij zijn grote reputatie als kunstenaar en zijn nauwe banden met kerkelijke opdrachtgevers. Het schilderij toont de heilige Franciscus op het moment waarop hij de stigmata ontvangt van de gekruisigde Christus, die verschijnt in de gedaante van een serafijn. Daarmee sluit het werk nauw aan bij de franciscaanse spiritualiteit die sinds de stichting van de kerk een centrale plaats innam. De aanwezigheid van Vasari's schilderij maakt duidelijk dat het Tempio ook na de tijd van Alberti en Sigismondo kunstenaars van naam bleef aantrekken en zich bleef ontwikkelen.

Verloren en verplaatste kunstwerken

Door de eeuwen heen heeft het Tempio Malatestiano verschillende kunstwerken verloren of zien verplaatsen. Tijdens de verbouwing onder Sigismondo Pandolfo Malatesta verdwenen vrijwel alle middeleeuwse fresco's uit de oorspronkelijke franciscaner kerk. Volgens Giorgio Vasari bevonden zich daar ook schilderingen van Giotto. Zijn monumentale kruisbeeld bleef behouden, maar kreeg later een andere plaats in de kerk. Ook de grafmonumenten van Sigismondo en Isotta werden anders opgesteld dan Leon Battista Alberti had voorzien. Ondanks oorlogsschade in 1944 zijn de belangrijkste renaissancistische meesterwerken, waaronder de reliëfs van Agostino di Duccio, het fresco van Piero della Francesca en Vasari's San Francesco riceve le stimmate, nog altijd in het Tempio te bewonderen.

Het Tempio Malatestiano vormt een uitzonderlijke synthese van architectuur, beeldhouwkunst, schilderkunst en humanistische filosofie. Het gebouw verenigt christelijke verlossing met klassieke oudheid, persoonlijke herinnering met politieke propaganda en religieuze devotie met wetenschappelijke nieuwsgierigheid. Juist deze samenhang maakt het Tempio tot een van de meest oorspronkelijke monumenten van de Italiaanse renaissance. Ondanks het feit dat het nooit volledig werd voltooid, bleef het eeuwenlang een inspiratiebron voor architecten, kunstenaars en kunsthistorici. Tegenwoordig geldt het niet alleen als een meesterwerk van Leon Battista Alberti, maar ook als een tastbare uitdrukking van de renaissancegedachte waarin geloof, schoonheid, kennis en menselijke ambitie in één architectonisch geheel samenkomen.