Collegiata di San Michele Arcangelo:
Duizend jaar geloof en kunst in Panicale
Ontstaan en bouwgeschiedenis
De hoofdkerk Collegiata di San Michele Arcangelo van Panicale is gewijd aan de aartsengel Michaël, de beschermheilige van de Longobarden. De kerk staat aan het plein binnen de oudste ommuring van het historische centrum. De eerste schriftelijke vermelding dateert uit 1159, toen paus Adrianus IV de ecclesia de Panicale opnam in een bul waarin de kerken onder de jurisdictie van de kathedraal van Chiusi werden vastgelegd. Van dit oorspronkelijke gebouw is niets bewaard gebleven. De kerk werd vermoedelijk herbouwd in 1266, waarna zij in 1546 werd vergroot en van een nieuw dak werd voorzien. Uit deze renaissancefase zijn onder meer twee stenen kroonlijsten en een paneelschildering van de Geboorte van Christus bewaard gebleven. Toen Panicale in 1618 onder het bisdom Città della Pieve kwam, kreeg San Michele de status van collegiale kerk. Omdat het gebouw in slechte staat verkeerde, gaf hogepriester Francesco Cavardini in 1683 opdracht tot een ingrijpende verbouwing. Tijdens de werkzaamheden werd achter het hoofdaltaar een fresco van de Annunciatie ontdekt, dat al snel het middelpunt van een grote volksdevotie werd. Deze vondst vormde de aanleiding voor de vrijwel volledige herbouw van de kerk. De nieuwe kerk werd ontworpen door de architect Filippo Schinetti uit Visso en hij beeldhouwde ook de stenen kroonlijsten van de twee portalen. Het eenbeukige interieur bestaat uit een verhoogd koor, zes zijkapellen en een stenen tongewelf, versierd met zeven medaillons uit 1702 die episoden uit het leven van Maria uitbeelden. Het hoofdaltaar, gewijd aan de Annunziata, verwijst naar het miraculeus herontdekte fresco in het koor. De zijkapellen bevatten schilderijen uit de zeventiende en achttiende eeuw, aangevuld met enkele latere beelden (Bron: informatiebord Collegiata di San Michele Arcangelo (vrij vertaald)
De Annunciatie: begin van de heilsgeschiedenis
Het belangrijkste werk in de apsis is de Annunciazione della Vergine, een vijftiende-eeuws fresco dat traditioneel wordt toegeschreven aan Masolino da Panicale. Volgens de overlevering kwam het schilderij pas tijdens de verbouwing van 1686 aan het licht, toen een muur werd afgebroken voor de aanleg van het nieuwe koorgestoelte. Hoewel moderne kunsthistorici de mogelijkheid openlaten dat het werk afkomstig is van een plaatselijke meester, blijft de traditionele toeschrijving aan Masolino van groot belang. Het fresco vormt het begin van de heilsgeschiedenis: de aartsengel Gabriël kondigt de menswording van Christus aan en Maria aanvaardt haar roeping als Moeder van God. Daarmee wordt de incarnatie zichtbaar als onderdeel van Gods heilsplan. Het neogotische lijstwerk rondom het fresco werd vervaardigd door het atelier Caselli Moretti uit Perugia, terwijl de houten koorbanken dateren uit 1793.
Caporali en de geboorte van Christus
In de Cappella della Natività bevindt zich L'Adorazione dei Pastori uit 1519 van Giovanni Battista Caporali, leerling van Perugino. Oorspronkelijk vormde dit schilderij het hoogaltaar van de kerk en droeg het de titel Il Signore Eterno e Angeli Musicanti. Tegenwoordig geldt het als een van de belangrijkste schilderijen van de zestiende eeuw in Umbrië. Caporali combineert de rustige monumentaliteit van Perugino met een levendige landschappelijke achtergrond en een heldere compositie. Centraal staat de aanbidding van het Christuskind door de herders, waarmee de geboorte van Christus niet alleen als historisch gebeuren, maar ook als openbaring aan de eenvoudige gelovigen wordt voorgesteld. Op de achtergrond verschijnt de aartsengel Michaël, patroon van de kerk en van Panicale, waardoor de hemelse en aardse werkelijkheid met elkaar worden verbonden.
De Contrareformatie en de devotie van de heiligen
In de Cappella del Crocifisso bevindt zich het monumentale doek Cristo crocifisso con Sant'Ignazio di Loyola, San Filippo Apostolo, San Francesco Saverio e San Girolamo, afkomstig uit het atelier van Bartolomeo Barbiani en vervaardigd omstreeks 1639–1640. Het schilderij werd besteld door Girolamo di Giuliano di Marco, die volgens een bewaard gebleven notariële akte bepaalde dat het werk binnen één jaar na het overlijden van zijn echtgenote moest worden voltooid. De keuze voor Ignatius van Loyola en Franciscus Xaverius weerspiegelt duidelijk de spiritualiteit van de Contrareformatie en de invloed van de jezuïeten. Tegelijkertijd verbindt de aanwezigheid van Hiëronymus en de apostel Filippus de voorstelling met de traditie van de Kerk en de studie van de Heilige Schrift.
San Pellegrino en de eucharistische devotie
Een van de rechterkapellen is gewijd aan San Pellegrino. Boven het altaar bevindt zich het schilderij San Pellegrino Martire, in 1798 geschilderd door Tommaso Maria Conca. Onder het altaar worden de relieken van de heilige bewaard, die in de achttiende eeuw naar Panicale werden overgebracht. In de tegenoverliggende kapel bevindt zich het achttiende-eeuwse schilderij Het Laatste Avondmaal. Hier staat tevens een bijzonder zestiende-eeuws houten kruisbeeld met beweegbare armen. Dit beeld was oorspronkelijk afkomstig uit de kerk van San Giovanni Battista, de voormalige broederschapskerk van de Compagnia della Morte, en werd tijdens de Goede Vrijdagprocessies gebruikt voor de uitbeelding van de graflegging van Christus. Het vormt een zeldzaam voorbeeld van de laatmiddeleeuwse en vroegmoderne volksdevotie.
In 1702 werd het tongewelf beschilderd met zeven medaillons waarin episoden uit het leven van Maria worden voorgesteld. De decoratieve omlijstingen sluiten aan bij de rijke barokke vormgeving van het interieur en benadrukken de centrale plaats van Maria binnen de heilsgeschiedenis. De koortribune dateert eveneens uit het begin van de achttiende eeuw. In 1835 bouwde Angelo Morettini uit Perugia het huidige orgel, dat na een restauratie aan het begin van de eenentwintigste eeuw opnieuw regelmatig wordt gebruikt tijdens concerten en liturgische vieringen. De glas-in-loodramen werden vervaardigd in 1900 door het atelier Caselli Moretti uit Perugia.
Kunsthistorische betekenis
De Collegiata di San Michele Arcangelo vormt een uitzonderlijk overzicht van bijna duizend jaar kerkelijke kunst en architectuur in Umbrië. De romaanse oorsprong, de renaissanceschilderkunst van Masolino en Caporali, de contrareformatorische werken uit de zeventiende eeuw en de classicistische toevoegingen uit de achttiende eeuw vormen samen een opmerkelijk samenhangend geheel. De kerk is daardoor niet alleen het religieuze centrum van Panicale, maar tevens een belangrijk document van de artistieke ontwikkeling van Umbrië. Samen met de nabijgelegen kerk van San Sebastiano, waar meesterwerken van Perugino en Rafaël bewaard zijn gebleven, behoort de Collegiata tot de belangrijkste kunsthistorische monumenten rond het Trasimeense Meer.
Bronnen:
- Wikipedia
- Keytoumbria.com
- Eigen waarnemingen ter plaatse van de kunstwerken en de architectuur van de kerk of museum
- Bestudering van de informatiepanelen en toelichtingsbordjes bij de kunstwerken in de kerk of museum
- Brochure Collegiata di San Michele Arcangelo, Tutti i diritti reservati giugno, Panicale, 2011
Masolino da Panicale (toegeschreven)
Annuciazione (ca. 1400)
Aan het einde van het koor, achter het hoofdaltaar, bevindt zich een vereerd fresco met de Annunciatie. Het werd op 27 september 1684 ontdekt tijdens restauratiewerkzaamheden aan de oude kerk, uitgevoerd in opdracht van aartspriester Francesco Cavardini. Tijdens graafwerkzaamheden om de stabiliteit van het gebouw te controleren, trok een jonge bouwvakker uit nieuwsgierigheid een stuk pleisterwerk van de muur. Tot zijn verbazing verscheen een deel van de kroon van de Maagd Maria, geschilderd op de bakstenen achter de pleisterlaag.
Alle aanwezigen staakten onmiddellijk hun werkzaamheden en begonnen voorzichtig het pleisterwerk en de stenen te verwijderen om de schildering volledig bloot te leggen. Twee dagen later, op het feest van de aartsengel Michaël, hervatten zij hun werk en ontdekten ook de figuur van de aartsengel Gabriël. Volgens de overlevering ging deze vondst gepaard met luid klokgelui en grote vreugde onder de aanwezigen.
De ontdekking maakte van Panicale al snel een geliefd bedevaartsoord. Het fresco werd in zijn geheel uit de muur verwijderd en ondergebracht in een eenvoudige, geïmproviseerde kapel, versierd met beschilderd papier en voortdurend brandende olielampen. Nieuwsgierigheid maakte al snel plaats voor devotie. Vooral zieken schraapten stukjes pleisterwerk onder het beeld weg, namen deze in de mond en geloofden daardoor genezing te hebben gevonden. De verhalen over deze wonderen trokken steeds meer pelgrims en leidden tot aanzienlijke schenkingen, waardoor de kerk volledig kon worden herbouwd.
Na de voltooiing van de nieuwe kerk kreeg de Annunciatie een prominente plaats in het midden van de apsis. Het altaarstuk met de Geboorte van Christus van Caporali werd verwijderd om het fresco beter zichtbaar te maken. Ook in de daaropvolgende eeuwen bleef het werk veel aandacht trekken. In 1815 werden de koormuren voorzien van neoklassieke schilderingen van Antonio Castelletti uit Paciano en in 1899 kreeg het fresco een neogotische omlijsting. Aan
het begin van de 20e eeuw opperde kunsthistoricus Grifoni (1918), mede onder invloed van de opkomst van het massatoerisme, dat het werk mogelijk kon worden toegeschreven aan Masolino da Panicale.
Bron: informatiebord Collegiata di San Michele Arcangelo (vrij vertaald)
Masolino da Panicale (toegeschreven)
Annuciazione (ca. 1400)
Giovanni Battista Caporali, Cappella della Natività, Adoration of the Sheperds (1519)
Lunetta: Eternal in the act of blessing
Giovanni Battista Caporali
L'Adorazione dei Pastori (1519)
Aan het einde van het linker zijschip, bij het altaar van de Madonna del Carmine, bevindt zich een indrukwekkend altaarstuk met De Aanbidding der Herders, bekroond door een lunet met de Eeuwige Vader en musicerende engelen. Oorspronkelijk stond het altaarstuk boven het hoofdaltaar. In 1683 liet aartspriester Francesco Cavardini het verplaatsen om ruimte te maken voor de herbouw van het priesterkoor. Tijdens deze werkzaamheden werd achter het altaar een fresco met de Annunciatie ontdekt. Wat aanvankelijk als een tijdelijke verplaatsing was bedoeld, werd daardoor definitief. De Annunciatie kreeg een centrale plaats in het vernieuwde koor, terwijl het paneelschilderij boven het tweede altaar bleef hangen. De lunet en de predella werden naar de sacristie overgebracht.
In het eerste decennium van de 19e eeuw werd de predella geschonken aan paus Gregorius XVI. Tegenwoordig bevindt deze zich in de abdij van San Gregorio al Celio in Rome. De lunet werd later weer boven het altaarstuk geplaatst.
Volgens een lokale traditie, die in 1626 voor het eerst werd opgetekend door kanunnik Corinzio Corsetti, zou het schilderij van Rafaël zijn. Aan het einde van de 19e eeuw werd het werk echter meer algemeen toegeschreven aan de Perugiaanse school. De doorslaggevende identificatie volgde in 1890, toen Adamo Rossi in het Staatsarchief van Perugia een contract ontdekte, gedateerd 18 november 1519. Hierin werd vastgelegd dat de stad Panicale aan Giovanni Battista Caporali (Perugia, ca. 1476 – ca. 1560) de laatste betaling van 80 florijnen voldeed voor een paneelschilderij waarvoor in totaal 120 florijnen was overeengekomen. Het voltooide werk werd bovendien lovend beoordeeld door de schilders Fiorenzo di Lorenzo en Domenico di Paris Alfani.
Het altaarstuk is een karakteristiek voorbeeld van de Perugiaanse schilderkunst uit het begin van de 16e eeuw. De compositie van de Geboorte van Christus sluit nauw aan bij een fresco van Pietro Perugino, de leermeester van Caporali, in het Collegio del Cambio in Perugia. Caporali voegde echter de beschermheilige Michaël toe en gaf het werk een opvallend, fantasierijk landschap op de achtergrond. De figuur van de Eeuwige Vader in de lunet is gebaseerd op een ontwerp van Rafaël voor de Graflegging van Christus, tegenwoordig bewaard in de Galleria Borghese in Rome.
Bron: informatiebord Collegiata di San Michele Arcangelo (vrij vertaald)
Giovan Battista Caporali (Perugia, ca. 1476 – ca. 1560)
De Aanbidding der Herders met de Eeuwige Vader in de lunet, 1519
Dit altaarstuk, dat zich bevindt in de derde kapel aan de linkerzijde van de kerk, werd in 1519 voltooid. Een taxatie door Domenico Alfani en Fiorenzo di Lorenzo van 18 november 1519 bevestigt deze datering. Oorspronkelijk maakte ook een predella deel uit van het werk, die later werd teruggevonden in de kerk van San Gregorio al Celio in Rome. In dit schilderij brengt Caporali bijna een halve eeuw Umbrische schilderkunst samen. Hij verwerkt invloeden van Filippo Lippi, Benozzo Gozzoli, Perugino, Pinturicchio, Rafaël en Luca Signorelli tot een persoonlijke en vernieuwende compositie. Vooral de voorstelling van de Eeuwige Vader in de lunet vertoont duidelijke Rafaëliaanse kenmerken. De traditionele voorstelling van de Aanbidding der Herders krijgt een nieuwe dynamiek doordat de figuren in een halve cirkel zijn gegroepeerd rond de nederig knielende Sint-Michiel. Op de achtergrond gaat de stal harmonieus op in een uitgestrekt landschap, weergegeven vanuit een hoog gezichtspunt. Dit opvallende landschap, met zijn bijna stormachtige karakter, verraadt Caporali's belangstelling voor de Noord-Europese schilderkunst en vertoont verwantschap met de Vlaamse traditie en het werk van de Bolognese schilder Amico Aspertini. Het subtiele gebruik van licht en schaduw en de zachte overgangen van het sfumato getuigen bovendien van de invloed van Leonardo da Vinci. Kunsthistoricus Bruno Scarpellini beschouwde dit altaarstuk als Caporali's meesterwerk en als een van de hoogtepunten van de Umbrische schilderkunst uit de zestiende eeuw.
Bron: informatiebord Collegiata di San Michele Arcangelo (vrij vertaald).
Anoniem, Madonna in tromo con il Bambino tra i Santi Pietro e Paolo
(17e eeuw)
Bartolomeo Barbiani, Cappella del crocifisso, de Kruisiging tussen Sint Ignatius van Loyola, Sint Filippus de Apostel, Sint Franciscus Xaverius en Sint Hiëronymus (circa 1640)
Tommaso Conca, San Pellegrino (ca. 1798)
Sint Peregrinus
Tommaso Maria Conca (ca. 1798)
Het altaar van de Sint-Peregrinuskapel in de kerk van San Michele Arcangelo wordt bekroond door een schilderij van Tommaso Maria Conca, dat rond 1798 is ontstaan. De heilige is afgebeeld als een jonge, krachtige Romeinse soldaat met de martelaarspalm als symbool van zijn geloof en offer. De kapel is het grootste deel van het jaar gesloten en wordt alleen geopend tijdens de jaarlijkse viering van Sint Peregrinus in september en met Kerstmis. De relieken van de heilige werden dankzij kardinaal Sellari, afkomstig uit Panicale, vanuit de Basiliek van Santa Maria Maggiore in Rome naar Panicale overgebracht, nog voordat de kapel voltooid was. Aanvankelijk werden zij ondergebracht in de kerk van San Sebastiano. Het schilderij werd onderzocht door kunsthistoricus Giovanni Franco Delogu, die het op stilistische gronden rond 1798 dateerde en vanwege de artistieke betekenis restauratie aanbeval. De culturele vereniging Pan Kalon ondersteunt, samen met de parochie, het herstel van dit belangrijke kunstwerk.
Tommaso Maria Conca (Rome, 1734–1822) was een vooraanstaand schilder uit de overgangsperiode van de late rococo naar het vroege neoclassicisme. Hij vervaardigde fresco's in onder meer de Villa Borghese en het Vaticaan, en werkte ook in Città di Castello, waar hij fresco's schilderde in de kathedraal en het Palazzo Lignani Marchesani. Zijn schilderij Rust tijdens de Vlucht naar Egypte bevindt zich tegenwoordig in het museum van de stad. Conca was lid van de Accademia dell'Arcadia en van de Accademia di San Luca, waarvan hij tussen 1792 en 1795 voorzitter was.
Een bijzonder detail van het schilderij is de signatuur van de kunstenaar, gegraveerd in Griekse letters op een marmeren sokkel rechts achter de heilige. Het doek verkeert in slechte staat. Volgens een technisch restauratierapport vertoont het een scheur, is het bedekt met sterk vergeelde vernislagen en vuilafzettingen, heeft het doek aan stevigheid ingeboet en is de houten drager aangetast door houtworm. Restauratie is daarom noodzakelijk om dit waardevolle onderdeel van het artistieke erfgoed van Panicale voor de toekomst te behouden.
Bron: informatiebord Collegiata di San Michele Arcangelo (vrij vertaald)