Een Beeld van het Geloof

De voormalige Chiesa di San Francesco vormt het artistieke en spirituele hart van Montefalco. De kerk werd in de dertiende en veertiende eeuw door de franciscanen gebouwd, in een periode waarin de orde van Franciscus van Assisi zich snel over Umbrië verspreidde. De eenvoudige gotische architectuur sluit aan bij het ideaal van armoede en soberheid, maar het interieur werd in de vijftiende en vroege zestiende eeuw verrijkt met een indrukwekkend geheel van fresco's en schilderijen. Daardoor ontstond geen programma rond één enkele heilige of een enkel thema, maar een visuele encyclopedie van het christelijke geloof, waarin franciscaanse spiritualiteit verbonden wordt met de evangelisten, kerkvaders, apostelen, predikers en de mystieke betekenis van de menswording van Christus.

De oudste schilderingen ontstonden aan het begin van de vijftiende eeuw. In de Cappella di Santa Maria Assunta schilderden Giovanni di Corraduccio en zijn werkplaats evangelisten, kerkvaders en heiligen die de intellectuele en spirituele fundamenten van de Kerk verbeelden. Ook zijn Madonna col Bambino sluit met sierlijke contouren, verfijnde kleuren en de intieme relatie tussen Maria en het Kind nog aan bij de internationale gotiek. De Cappella dell'Annunciazione kreeg omstreeks 1435 anonieme fresco's met de Aankondiging. De elegante, laatgotische vormentaal sluit aan bij de Umbrische schilderkunst van die periode en vormt binnen het programma een passend begin van de heilsgeschiedenis.

Een andere vroege cyclus bevindt zich in de Cappella di Sant'Antonio Abate. Andrea di Cagno schilderde hier rond 1430 scènes uit het leven van de Egyptische woestijnheilige Antonius Abt, die herinneren aan de vroegchristelijke kluizenaars voor wie gebed, ascese en afzondering centraal stonden. Enkele decennia later kreeg de kerk een steeds uitgesprokener franciscaanse beeldtaal. In de Cappella di San Girolamo schilderde Benozzo Gozzoli omstreeks 1452 een indrukwekkende cyclus over het leven van de kerkvader Hiëronymus. De elegante figuren, levendige kleuren en verfijnde landschappen tonen de invloed van de vroege renaissance en verbinden geleerdheid, contemplatie en geloof. De kapel geldt bovendien als een van Gozzoli's eerste zelfstandige meesterwerken.

Die franciscaanse spiritualiteit krijgt een nieuwe dimensie in de fresco's van Jacopo di Vinciolo. Rond 1461 schilderde hij in de nis van Sint-Antonius van Padua een Kruisiging met episoden uit het leven van de heilige. Antonius verschijnt hier als briljant prediker en verdediger van het ware geloof: zijn verkondiging wordt rechtstreeks verbonden met het offer van Christus en daarmee met het evangelie zelf. In de eveneens door Jacopo di Vinciolo beschilderde Cappella di San Bernardino staat Bernardino da Siena centraal, een van de invloedrijkste predikers van de vijftiende eeuw. Zijn leven wordt voorgesteld als dat van hervormer, wonderdoener en verkondiger van de naam van Christus. Zijn beroemde IHS-monogram maakte de aanwezigheid van Jezus zichtbaar in het dagelijks leven. Waar Franciscus het franciscaanse ideaal had gesticht, gaf Bernardino het door aan een nieuwe tijd.

De ontwikkeling van het programma loopt vervolgens door naar de renaissance. De Madonna del Soccorso van Tiberio d'Assisi uit 1510 in de Cappella di Sant'Antonio Abate laat zien hoe een oudere religieuze traditie in een nieuwe beeldtaal werd voortgezet. Maria verschijnt als beschermster van allen die haar hulp inroepen. Ook de Madonna and Child with Saints van Tiberio d'Assisi uit 1510 in de Nicchia di Sant'Andrea sluit hierbij aan. Maria met het Kind wordt geflankeerd door Andreas en Bonaventura. Bonaventura, een van de belangrijkste denkers van de franciscaanse orde, verbindt hier de intellectuele traditie van de orde met de apostolische oorsprong van de Kerk. De rustige monumentaliteit, harmonie en contemplatie zijn kenmerkend voor de Umbrische renaissance.

Het artistieke hoogtepunt bevindt zich op het hoofdaltaar, waar Pietro Perugino in 1503 zijn beroemde Natività schilderde. Maria, Jozef en het Kind zijn opgenomen in een helder, harmonieus landschap waarin licht, ruimte en evenwicht de compositie bepalen. De serene voorstelling nodigt uit tot verstilde beschouwing en is kenmerkend voor de Umbrische renaissance, waarvan Perugino een van de belangrijkste vertegenwoordigers was. Zijn invloed op de volgende generatie, onder wie Rafaël, was groot.

De artistieke ontwikkeling wordt voltooid door de Madonna in trono col Bambino van Francesco Melanzio, afkomstig uit Montefalco. Het schilderij, uit 1510, werd opgenomen in een rijk uitgevoerd houten altaarmeubel van Raniero da Barbarano, waardoor schilderkunst en houtsnijwerk één harmonieus geheel vormen. Melanzio, de belangrijkste plaatselijke schilder van zijn generatie, verbindt in dit werk de laatgotische traditie van Corraduccio met de klassieke harmonie van Perugino.

Wanneer de kerk als geheel wordt beschouwd, ontstaat een doorlopend verhaal over de ontwikkeling van het christelijke geloof en de franciscaanse spiritualiteit. Van de Aankondiging en de vroegchristelijke woestijnheiligen via evangelisten, kerkvaders en franciscaanse predikers tot Maria en de geboorte van Christus worden verschillende lagen van de religieuze traditie met elkaar verbonden. De opeenvolging van laatgotiek en renaissance weerspiegelt bovendien de artistieke ontwikkeling van Umbrië zelf. Juist doordat architectuur, schilderkunst, theologie en devotie hier zo nauw samenkomen, behoort de voormalige Chiesa di San Francesco tot de meest fascinerende religieuze monumenten van Umbrië.

Geraadpleegde bronnen:
- Comune di Montefalco, Museo di San Francesco, Guida alla visita, Montefalco
- Catalogo Generale dei Beni Culturali (Ministero della Cultura, Italië)
- Wikipedia
- Bezoek aan de Chiesa e Museo di San Francesco, Montefalco, met eigen waarnemingen
- Bestudering van de informatiepanelen en toelichtingsbordjes bij de kunstwerken in de kerk.