De Barmhartigheid Nabij

Even buiten het historische centrum van Montefalco ligt het Convento di San Fortunato, eeuwenlang bewoond door franciscaanse minderbroeders. Minder bekend dan de voormalige Chiesa di San Francesco, is het een van de belangrijkste spirituele plaatsen van de stad. De kunst was hier niet in de eerste plaats bedoeld om te imponeren, maar om de franciscaanse spiritualiteit te verdiepen. Nederigheid, vergeving, Maria's voorspraak en de hoop op verlossing vormen de rode draad. De geschiedenis van het convent is bovendien verbonden met de plaatselijke heilige Fortunatus van Montefalco, die sinds de middeleeuwen als beschermheer van de stad werd vereerd. Zo komen lokale identiteit en universele franciscaanse idealen hier samen.

Het oudste en kunsthistorisch belangrijkste deel van de decoratie ontstond rond 1450, toen Benozzo Gozzoli in Montefalco werkte, nog vóór zijn beroemde frescocyclus in San Francesco. Boven de boog schilderde hij zeven biddende engelen en in de lunette een Madonna met Kind en heiligen. De engelen verbeelden de voortdurende aanbidding en vormen een brug tussen hemel en aarde, terwijl Maria met het Kind en de heiligen in een sacra conversazione een tijdloze ontmoeting tussen de aardse en hemelse wereld verbeelden. De heiligen treden daarbij op als bemiddelaars. Die gedachte keert terug in Gozzoli's altaarstuk van San Fortunato, waarin de lokale patroonheilige niet alleen als beschermheer van Montefalco verschijnt, maar ook als hemelse bemiddelaar tussen de gemeenschap en God. Ook de Madonna met Kind en een Muziekengel sluit aan bij deze franciscaanse gevoeligheid. De hemel wordt voorgesteld als een plaats van harmonie en vreugde, terwijl Maria en Christus met grote tederheid zijn weergegeven. Deze menselijke benadering van het goddelijke sluit aan bij de franciscaanse nadruk op de menswording van Christus en Gods nabijheid.

Een nieuwe fase in de decoratie ontstond in 1512 in de Rozenkapel, waar Tiberio d'Assisi de frescocyclus Episodi della vita di San Francesco d'Assisi e Santi schilderde. Het is een van de rijkste uitwerkingen van de franciscaanse spiritualiteit in Umbrië. Centraal staat de Aflaat van de Porziuncola, die volgens de overlevering door Christus en Maria aan Franciscus werd geschonken en volledige vergiffenis van zonden kon brengen. Tiberio verbeeldt deze aflaat niet als een juridisch voorrecht, maar als uitdrukking van goddelijke liefde: Christus, Maria en Franciscus worden gezamenlijk betrokken bij het verlossingswerk. Vergeving, genade en de mogelijkheid van een nieuw begin vormen daarmee de kern van de cyclus.

De verschillende franciscaanse heiligen die daarnaast verschijnen, vertegenwoordigen de geestelijke familie van Franciscus. Hun aanwezigheid benadrukt dat heiligheid voortkomt uit een gezamenlijke roeping tot armoede, nederigheid en dienstbaarheid. Ook de Eeuwige Zegen heeft binnen dit programma een bijzondere betekenis. Christus verschijnt als bron van alle genade en richt de blik van de gelovige op de uiteindelijke bestemming van de mens. De nadruk ligt daarbij niet zozeer op de dood als wel op het vertrouwen in Gods goedheid. Dat vertrouwen krijgt een aangrijpende vorm in Christus op het Graf, een geliefd franciscaans motief dat uitnodigt tot meditatie over het lijden van Christus en tegelijkertijd verwijst naar zijn verrijzenis en overwinning op de dood. Het beeld verbindt zo het offer met de hoop die daaruit voortkomt.

Bij de ingang schilderde Tiberio bovendien een indrukwekkende Sint-Sebastiaan, die in heel Italië werd vereerd als beschermer tegen epidemieën. Zijn aanwezigheid weerspiegelt de voortdurende behoefte aan bescherming in een wereld die regelmatig door pest en andere rampen werd getroffen. Voor de bezoeker verbeeldt hij zowel de kwetsbaarheid van het bestaan als de kracht van geloof en voorspraak.

Als geheel laat San Fortunato een ander aspect van de franciscaanse wereld zien dan San Francesco. Waar de grote stadskerk vooral het leven van Franciscus en de intellectuele rijkdom van de orde belicht, richt het convent zich sterker op de dagelijkse geloofsbeleving: op vergeving, bescherming, voorspraak en hoop. De kunst van Gozzoli en Tiberio d'Assisi is daardoor niet slechts decoratie, maar vormt een spiritueel programma waarin de bezoeker wordt opgenomen in een grotere werkelijkheid. In de biddende engelen, de tedere Madonna's, de Porziuncola-aflaat, Sint-Sebastiaan en Christus op het Graf klinkt steeds dezelfde overtuiging door: Gods barmhartigheid is nabij en de weg naar het heil blijft open voor wie haar zoekt. Daarmee behoort San Fortunato tot de meest intieme en spiritueel geladen plekken van Montefalco.

Bronnen:
- Keytoumbria.com
- Wikipedia
- stradadelsagrantino.it
- Eigen waarnemingen ter plaatse van de kunstwerken en de architectuur van de kerk
- Bestudering van de informatiepanelen en toelichtingsbordjes bij de kunstwerken in de kerk