De Barmhartigheid Nabij

Even buiten het historische centrum van Montefalco ligt het Convento di San Fortunato, eeuwenlang verbonden met de franciscaanse minderbroeders. De kerk werd in 1446 aan de Observante Franciscanen overgedragen en vervolgens ingrijpend gerestaureerd. De kunstwerken in de kerk en de Cappella delle Rose weerspiegelen verschillende momenten uit die geschiedenis: van de vroege Renaissance van Benozzo Gozzoli tot de franciscaanse beeldtaal van Tiberio d’Assisi en de latere schilderkunst van onder anderen Francesco Melanzio en Andrea Polinori. Veel van de oorspronkelijke decoratie ging in de zeventiende eeuw verloren toen de kerk opnieuw werd ingericht.

Benozzo Gozzoli

Rond 1450 nodigde de franciscaan Antonio da Montefalco Benozzo Gozzoli uit om in San Fortunato te werken. Gozzoli was kort ervoor, samen met Fra Angelico, betrokken geweest bij de decoratie van de Cappella Niccolina in het Vaticaan. Boven de ingang schilderde hij een lunette met de Madonna met Kind, Sint Franciscus en Sint Bernardino van Siena en twee engelen, met erboven zeven aanbiddende engelen. De aanwezigheid van Bernardino is bijzonder: hij was pas in 1450 door paus Nicolaas V heilig verklaard.

Ook bij het altaar van San Fortunato ontstond rond 1450 een frescodecoratie van Gozzoli. Daarvan zijn slechts fragmenten bewaard: een Madonna met Kind en een muziekengel en de tronende Sint Fortunatus, omgeven door resten van knielende wierookdragende engelen. Sint Fortunatus houdt zijn staf vast, het werktuig waarmee hij volgens de legende zijn ossen dreef en dat na zijn dood wonderbaarlijk uitliep. De oorspronkelijke decoratie werd in de zeventiende eeuw grotendeels vernietigd toen het huidige altaar werd geplaatst.

Van het voormalige hoofdaltaar is ook de Assumption of the Virgin (Hemelvaart van Maria, ca. 1450) afkomstig. Dit monumentale altaarstuk wordt algemeen aan Gozzoli toegeschreven en was waarschijnlijk het eerste altaarstuk in Umbrië waarin het hoofdbeeld als één samenhangend beeldveld werd opgevat. In de centrale voorstelling wordt Maria ten hemel opgenomen en geeft zij haar gordel aan de apostel Thomas. Aan weerszijden staan Franciscus, Fortunatus en Antonius van Padua tegenover Lodewijk van Toulouse, Severus en Bernardino van Siena. De predella toont vier scènes uit het leven van Maria. Het werk werd in 1848 door de gemeente Montefalco aan paus Pius IX geschonken in ruil voor een bisschoppelijk charter en bevindt zich tegenwoordig in de Pinacoteca Vaticana in Rome. In San Fortunato hangt een kopie op de linkerwand van de kerk.

Tiberio d’Assisi en de franciscaanse beeldwereld

Een volgende belangrijke fase ontstond in de vroege zestiende eeuw. In de Cappella delle Rose, de kapel in de kloostertuin, schilderde Tiberio d’Assisi in 1512 een cyclus met scènes uit het leven van Sint Franciscus. Vijf scènes verbeelden het verkrijgen van de Aflaat van de Porziuncola, met centraal Franciscus’ visioen in de Porziuncola. Ook verschijnen franciscaanse heiligen, God de Vader in het gewelf en een Pietà op het altaarfront. De cyclus maakt vergeving, genade en de bijzondere relatie tussen Franciscus en Christus zichtbaar.

Van Tiberio is ook een fragment van een Sint-Sebastiaan uit circa 1512 bewaard in de loggia bij de ingang. Sebastiaan werd in deze periode veelvuldig vereerd als beschermer tegen epidemieën. Zijn aanwezigheid sluit aan bij de religieuze praktijk waarin heiligen niet alleen als voorbeelden van heiligheid, maar ook als beschermers en voorsprekers werden aangeroepen.

Francesco Melanzio

Ook Francesco Melanzio werkte voor San Fortunato. Documenten vermelden betalingen aan hem voor fresco’s in de Cappella del Presepio in 1495; deze decoratie is later verloren gegaan doordat de muren werden bepleisterd. Wel is zijn Madonna met Kind en heiligen uit 1498 bewaard gebleven, tegenwoordig in de Pinacoteca van Montefalco. Maria en het Kind worden omringd door Antonius van Padua, Bernardino van Siena en Franciscus aan de ene zijde, en Fortunatus, Lodewijk van Toulouse en Severus aan de andere. Het werk werd oorspronkelijk als processievaandel gebruikt en werd waarschijnlijk tijdens een pestuitbraak besteld. Ook hier houdt Sint Fortunatus een model van Montefalco en zijn wonderbaarlijke staf vast.

De decoratie van San Fortunato bleef ook na de renaissance veranderen. Aan het altaar van San Severo, tegenover dat van San Fortunato, bevindt zich een zeventiende-eeuws altaarstuk met Sint Severus, toegeschreven aan Andrea Polinori. Hiermee is ook de tweede beschermheilige die met de vroegste geschiedenis van de kerk verbonden is, nadrukkelijk in het interieur aanwezig. Volgens de overlevering bouwde Severus de eerste kerk op deze plaats nadat hij bij het graf van Fortunatus diens voorspraak had ingeroepen.

Bronnen:
- Keytoumbria.com / San Fortunato (restored in ca. 1446)
- Wikipedia
- stradadelsagrantino.it
- Eigen waarnemingen ter plaatse van de kunstwerken en de architectuur van de kerk
- Bestudering van de informatiepanelen en toelichtingsbordjes bij de kunstwerken in de kerk