Santa Maria delle Vertighe:

Het Santuario di Santa Maria delle Vertighe, nabij Monte San Savino in de Valdichiana, behoort tot de oudste Mariabedevaartsoorden van het bisdom Arezzo-Cortona-Sansepolcro. Een kerk wordt hier al in 1073 vermeld en vanaf de twaalfde eeuw groeide Vertighe uit tot een belangrijk bedevaartsoord. Eeuwenlang werd het heiligdom beheerd door de Camaldulenzers, waardoor het een vaste plaats kreeg in het religieuze leven van de Valdichiana. Volgens een middeleeuwse overlevering stond bij Caggiolo, nabij Asciano, een kleine Mariakapel. Nadat twee broers ruzie kregen over de grond waarop zij stond, zou de kapel op 7 juli 1100 op wonderbaarlijke wijze naar de heuvel van Vertighe zijn verplaatst. Historisch is dit niet te bewijzen, maar het verhaal verklaart de bijzondere status van het heiligdom: Maria zou deze plaats zelf hebben gekozen. De herinnering aan deze traslazione bleef eeuwenlang verbonden met de kunst van de kerk. De huidige drieschepige kerk ontstond aan het begin van de zestiende eeuw, waarbij de middeleeuwse kapel en haar fresco's werden opgenomen. Het sobere interieur met Ionische zuilen, ronde bogen en een open houten dak weerspiegelt de harmonie van de Toscaanse renaissance. Buiten wordt de gepleisterde gevel gemarkeerd door een groot oculus en een zestiende-eeuwse portico met zeshoekige terracotta zuilen. De eveneens uit terracotta opgetrokken klokkentoren wordt toegeschreven aan Andrea Sansovino.

De Mariadevotie kreeg in de loop der eeuwen een steeds rijkere beeldtaal. Een van de oudste bewaard gebleven voorstellingen is de anonieme Madonna Assunta uit circa 1350–1399 in de Cappella della Traslazione, de laatste zichtbare schilderlaag van een reeks oudere fresco's. Nog belangrijker is de Madonna van Vertighe en vier verhalen van de Maagd Maria van Margaritone d'Arezzo en Ristoro d'Arezzo, gedateerd op 1274 of 1283. De tronende Madonna met Kind wordt omgeven door vier scènes uit haar leven. Het werk behoort tot de belangrijkste Toscaanse schilderijen van vóór Giotto en verbindt de plechtigheid van de Byzantijnse traditie met een nieuwe belangstelling voor het vertellen van verhalen.

In de vroege vijftiende eeuw kreeg de devotie een meer contemplatief karakter met het beschilderde kruis Crocifisso van Lorenzo Monaco (1415–1420). De sierlijke vormgeving, verfijnde kleuren en verstilde expressie zijn kenmerkend voor de Florentijnse laatgotiek. Christus verschijnt hier zowel als lijdende Verlosser als uitnodiging tot stille overdenking. In 1520 verbindt Ridolfo del Ghirlandaio met zijn tweeluik San Savino e Romualdo de geschiedenis van het bisdom Arezzo met die van de Camaldulenzer orde. De twee heiligen vertegenwoordigen daarmee de lokale en monastieke tradities van Vertighe.

De zestiende eeuw bracht ook een directe verbinding tussen de plaatselijke legende en andere beroemde Mariaverhalen. Orazio della Porta schilderde de Traslazione della Santa Casa di Loreto, waarin de wonderbaarlijke overbrenging van het Heilige Huis van Loreto een duidelijke parallel vormt met de verplaatsing van de kapel naar Vertighe. In hetzelfde transept bevindt zich zijn Hemelvaart van de Maagd Maria uit 1590, waarin Maria als middelares tussen hemel en aarde verschijnt. Met Natività della Madonna van Bernardino Santini uit 1627 werd de Mariacyclus voortgezet. De geboorte van Maria vormt het begin van de heilsgeschiedenis en sluit aan bij de andere voorstellingen van haar leven, bescherming en hemelse bestemming.

Na de Napoleontische tijd namen de Franciscanen de zorg voor kerk en klooster over. Sinds 2007 is het complex toevertrouwd aan de Fraternità Francescana di Betania, een in 1982 gestichte gemeenschap van pater Pancrazio Nicola Gaudioso, geïnspireerd door de spiritualiteit van Padre Pio. Zij zet de traditie van gastvrijheid voort en beschouwt het heiligdom als een plaats van stilte, gebed en ontmoeting. In 1964 kreeg de eeuwenoude Mariaverering een nieuwe betekenis toen de Madonna delle Vertighe werd uitgeroepen tot patrones van de Autostrada del Sole. Sindsdien komen naast pelgrims ook automobilisten naar het heiligdom om bescherming voor hun reis te vragen. Zo verbindt Santa Maria delle Vertighe een middeleeuwse bedevaartstraditie met de moderne mobiliteit. De opeenvolging van middeleeuwse, laatgotische, renaissance- en zeventiende-eeuwse kunst maakt het heiligdom tegelijk tot een bijzonder document van de Mariadevotie in Toscane.

Geraadpleegde bronnen:
- brochure Santuario Santa Maria delle Vertighe, Patrona dell'Autostrada del Sole, diocesi di Arezzo-Cortona-Sansepolcro
- Wikipedia/SanFrancesco Lucignano
- Eigen waarnemingen ter plaatse van de kunstwerken en de architectuur van de kerk