Midden in het historische centrum van Lucignano staat de Chiesa di San Francesco, een van de belangrijkste franciscaanse kerken van de Valdichiana. Samen met het voormalige klooster, het Oratorio del Corpus Domini, Santa Croce, Santa Margherita en het Palazzo Comunale vormt zij een historisch ensemble dat het silhouet van de stad al eeuwen bepaalt. De bouw begon waarschijnlijk in 1248, mogelijk onder leiding van broeder Elia, en was rond 1289 voltooid. De franciscanen bleven er tot de opheffing van de kloosters onder Napoleon in 1810. Daarna kreeg het complex verschillende bestemmingen, waaronder een internaat, een klooster van de Zusters van Liefde van Sint-Vincentius a Paolo en een school. Bij de restauratie onder leiding van Giuseppe Castellucci aan het begin van de twintigste eeuw werden zeventiende-eeuwse toevoegingen verwijderd en kwamen grote delen van de veertiende- en vijftiende-eeuwse fresco's opnieuw tevoorschijn. Na de instorting van het dak in 1970 werd de kerk in 1984 heropend; de conservering van de fresco's gaat nog steeds door.

De sobere monumentaliteit van San Francesco sluit aan bij de vroege franciscaanse bouwkunst. De travertijnen gevel met pietra serena, het diepe portaal, roosvenster en de plattegrond in de vorm van een taukruis verwijzen naar de traditie van Franciscus van Assisi. Het schip heeft een open houten kap, terwijl dwarsbeuk en zijkapellen zijn overwelfd. Het gedempte licht versterkt de verstilde werking van de fresco's, die de muren oorspronkelijk vrijwel volledig bedekten. Zij vormden een visuele Bijbel met heiligenlevens, evangelieverhalen en moraliserende scènes voor een grotendeels ongeletterde bevolking. Veel schilderingen verdwenen aan het einde van de zestiende eeuw onder pleisterlagen, toen ook acht nieuwe zijaltaren werden geplaatst; de twintigste-eeuwse restauraties brachten een belangrijk deel van dit oorspronkelijke programma terug.

De overgebleven fresco's vormen een bijzonder overzicht van de Sienese schilderkunst van de late veertiende en vroege vijftiende eeuw. Hun elegante figuren, verfijnde kleuren en verstilde spiritualiteit verbinden de kerk met de kunstwereld van Siena. Veel werken worden toegeschreven aan Bartolo di Fredi en/of Taddeo di Bartolo en hun werkplaatsen. Omdat beide ateliers nauw verwant waren, is een exacte toeschrijving niet altijd mogelijk; verschillende fresco's tonen volgens recent onderzoek vooral verwantschap met Taddeo di Bartolo.

In het linkertransept bevindt zich een belangrijk deel van het decoratieprogramma. Le Stimmate di San Francesco uit de veertiende eeuw, toegeschreven aan Bartolo di Fredi en/of Taddeo di Bartolo, toont Franciscus op La Verna terwijl hij de stigmata ontvangt, met broeder Leo als getuige. Het verbeeldt de navolging van Christus, een kern van de franciscaanse spiritualiteit. Daaronder bevindt zich de Madonna in trono tra i santi Cristoforo e Giorgio, waarin Maria wordt geflankeerd door twee beschermheiligen. In de onderste zone zijn resten van een Epifania met de Drie Koningen bewaard. Fragmenten van een cyclus uit de Legenda van Sint Franciscus herinneren bovendien aan de centrale plaats die het leven van Franciscus in het oorspronkelijke programma innam.

In het hoogkoor bevindt zich het altaarstuk Madonna col Bambino tra i santi Giovanni Battista, Michele Arcangelo, Pietro e Caterina d'Alessandria van Luca di Tommè (ca. 1360–1390), een verfijnd voorbeeld van de Sienese gotiek en van de traditie van Simone Martini en de gebroeders Lorenzetti. Andere heiligenvoorstellingen, waaronder San Pietro e Santa Clara, Santa Caterina d'Alessandria, San Francesco d'Assisi en San Giacomo Maggiore, Santa Caterina d'Alessandria e San Cristoforo, maakten deel uit van het veel omvangrijkere decoratieprogramma en onderstrepen de functie van de kerk als plaats van persoonlijke devotie en voorspraak.

Naast Franciscus vormt Maria een tweede pijler van het programma. De Assunzione della Vergine van Agostino di Marsilio uit het begin van de vijftiende eeuw toont Maria, omringd door engelen, opgenomen in de hemel. Een Madonna col Bambino tra i santi Sebastiano e Fabiano en de daaronder geschilderde Crocifissione con San Biagio, la Vergine, San Giovanni Evangelista e San Francesco verbinden de menswording met het verlossingswerk van Christus. De fragmentarische Risurrezione uit de veertiende of vijftiende eeuw vervolledigt deze heilsgeschiedenis van lijden, dood en verrijzenis. Ook Due Angeli, San Giovanni Battista, un santo, Sante Agata e Lucia, waarin de invloed van Taddeo di Bartolo herkenbaar is, en fragmenten van een verloren Annunciatiecyclus getuigen van de rijke devotiecultuur. De Sant'Antonio Abate van omstreeks 1450 behoort tot de jongste middeleeuwse schilderingen.

Het beroemdste werk is de Trionfo della Morte, toegeschreven aan Bartolo di Fredi en gedateerd rond 1380. De Dood stormt op een zwart paard af op jonge edellieden tijdens de jacht, terwijl onder de hoeven slachtoffers van de pest liggen en Christus vanuit de hemel de mens waarschuwt voor de vergankelijkheid van het aardse bestaan. Het sobere landschap, verwant aan de Crete Senesi, versterkt de boodschap van het memento mori: tegenover de dood verliezen rijkdom, macht en afkomst hun betekenis.

In de zeventiende eeuw veranderde het interieur opnieuw. Nieuwe altaren werden geplaatst en middeleeuwse fresco's verdwenen deels onder pleisterlagen. De anonieme Stimmate di San Francesco in de Magdalenakapel toont de nieuwe barokke beeldtaal van beweging, dramatisch licht en emotie; Giovanni Antonio Mazzuoli ontwierp de kapel. Het orgel en de zestiende-eeuwse tribune herinneren aan de blijvende liturgische en muzikale functie van de kerk.

San Francesco is daarmee geen homogeen kunstwerk, maar een gelaagd monument waarin bijna acht eeuwen bouwkunst, schilderkunst, devotie en restauratie samenkomen. De fresco's laten de ontwikkeling van de Sienese gotiek naar de vroege renaissance zien, terwijl de latere barokke toevoegingen de veranderende religieuze beeldtaal weerspiegelen. Hoogtepunten als het altaarstuk van Luca di Tommè en de Trionfo della Morte getuigen van Lucignano's nauwe verbondenheid met de Sienese kunstwereld. Juist de fragmentarische staat maakt de kerk bijzonder: iedere beschadiging, restauratie en teruggevonden schilderlaag draagt bij aan haar geschiedenis. San Francesco is zo niet alleen een middeleeuwse kerk, maar een stille kroniek van de Toscaanse kunstgeschiedenis, waarin geloof, devotie en artistieke vernieuwing elkaar eeuwenlang hebben ontmoet.

Geraadpleegde bronnen:
- Valeriano Spadini, brochure church of San Francesco. Discover the treasures of Lucignano
- Wikipedia/SanFrancesco Lucignano
- Eigen waarnemingen ter plaatse van de kunstwerken en de architectuur van de kerk