San Michele Arcangelo:
van stille renaissance naar de verbeelding van de barok
Op korte afstand van de Collegiata ligt de Chiesa di San Michele Arcangelo, ook bekend als de Chiesa di San Domenico. De kerk in Foiano della Chiana ontstond aan het einde van de veertiende eeuw als onderdeel van een dominicanenklooster. Hoewel het klooster in 1782 onder Pietro Leopoldo werd opgeheven, bleven beide namen in gebruik. De kerk werd aan het einde van de vijftiende eeuw uitgebreid en vanaf 1561 gedeeltelijk herbouwd na de verwoestingen van de Oorlog van Siena. Haar huidige karakter ontstond vooral door de verbouwingen van de zestiende en zeventiende eeuw, toen de katholieke hervormingen na het Concilie van Trente ook de inrichting van Foiano beïnvloedden. Altaarstukken kregen een prominentere plaats en de architectuur werd aangepast om de liturgie en de religieuze beleving sterker te ondersteunen.
Een belangrijk overblijfsel uit de renaissance is de monumentale Ascensione di Cristo, een geglazuurd terracottareliëf dat omstreeks 1495–1500 wordt toegeschreven aan Giovanni della Robbia. Christus stijgt op naar de hemel terwijl de apostelen vol verwondering achterblijven. De witte figuren steken helder af tegen het diepblauwe glazuur en de kleurrijke vegetale ornamenten geven het geheel een feestelijk karakter. Giovanni bouwde voort op de traditie van zijn vader Andrea della Robbia, maar ontwikkelde een beweeglijker en decoratiever stijl. De geglazuurde terracotta verenigt de monumentaliteit van beeldhouwkunst met de helderheid van schilderkunst en was juist daarom bijzonder geliefd in Toscaanse kerken.
Ook een vijftiende-eeuws frescofragment, de Adorazione dei Magi, vormt een belangrijke herinnering aan deze periode. Het werd tijdens restauratiewerkzaamheden in 2019 opnieuw blootgelegd en onderzocht. Waar het aanvankelijk als een bescheiden werk uit de Florentijnse school werd beschouwd, wijzen stilistische kenmerken tegenwoordig eerder op de Umbro-Toscaanse schilderkunst van het einde van de vijftiende eeuw en mogelijk op de omgeving van Perugino. De zachte modellering, rustige compositie en ingetogen devotionele sfeer sluiten aan bij de traditie van Pietro Perugino, wiens invloed zich vanuit Umbrië tot ver in Toscane verspreidde. Het fresco getuigt daarmee van de artistieke contacten tussen Foiano en de werkplaatsen van Midden-Italië.
Na het Concilie van Trente werd het interieur verder aangepast aan de vernieuwde katholieke geloofsbeleving. In Madonna col Bambino in trono e i santi Matteo, Biagio e Girolamo, toegeschreven aan Francesco Cungi of Teofilo Torri, blijft de harmonische renaissancecompositie herkenbaar, maar verschijnen de heiligen nadrukkelijk als levende bemiddelaars tussen hemel en aarde. Het anonieme Gesù crocifisso e ai piedi della croce la Madonna e San Giovanni uit 1605 is soberder van opzet. Christus en de twee rouwende figuren staan centraal, waardoor zonder overdadig drama een sterke emotionele betrokkenheid ontstaat die goed aansluit bij de idealen van de Contrareformatie.
De overgang naar de vroege barok wordt zichtbaar in de Natività della Madonna van Andrea Commodi uit 1611. Het schilderij staat bekend om de nauwkeurige weergave van kleding, stoffen en interieurs, maar vooral de combinatie van renaissanceharmonie, zachter licht en grotere menselijke emotionaliteit is kenmerkend. Commodi verbindt daarmee het Florentijnse maniërisme met de vroege barok. Nog uitgesprokener is Madonna del Rosario fra San Domenico e Santa Caterina da Siena van Lorenzo Lippi, voltooid in 1652. De elegante figuren en verfijnde kleurharmonie zijn typerend voor de Florentijnse schilderkunst van de zeventiende eeuw. Het onderwerp sluit aan bij de dominicaanse spiritualiteit en de sterk toegenomen rozenkransdevotie na de Slag bij Lepanto van 1571. Maria verschijnt als koningin van de hemel, terwijl Dominicus en Catharina van Siena de gelovige uitnodigen tot gebed en meditatie. Ook de architectuur werd onderdeel van deze nieuwe barokke beeldtaal. Gherardo Mechini ontwierp in de zeventiende eeuw de monumentale stucdecoratie en de altaaromlijsting rond Lippi's schilderij. Architectuur, reliëf en schilderkunst werden zo tot één geheel verbonden. De plastische ornamentiek en zorgvuldige proporties versterken de monumentale werking van het altaar zonder de aandacht van het schilderij af te leiden.
San Michele Arcangelo laat daarmee in één interieur de overgang zien van de Toscaanse renaissance naar de vroege en rijpe barok. De Della Robbia's, de Umbro-Toscaanse schildertraditie rond Perugino, de kunstenaars van de Contrareformatie en de Florentijnse barok bouwden ieder voort op een veranderend religieus ideaal. Juist doordat architectuur, schilderkunst, beeldhouwkunst en decoratie hier samen één religieuze ervaring vormen, behoort de kerk tot de interessantste kunsthistorische monumenten van Foiano della Chiana.
Geraadpleegde bronnen:
- Wikipedia
- Eigen waarnemingen ter plaatse van de kunstwerken en de architectuur van de kerk
- Bestudering van de informatiepanelen en toelichtingsbordjes bij de kunstwerken in de kerk
- turismo.comune.foiano.ar.it
Andrea en Giovanni della Robbia (toegeschreven), Ascensione di Cristo (geglazuurde terracotta) (ca. 1495–1500)
Andrea en Giovanni della Robbia
Hemelvaart van Christus
Polychroom geglazuurd terracotta; 340 × 245 cm. Dit polychroom geglazuurde terracotta reliëf bevindt zich in het derde altaar aan de linkerzijde van de Kerk van San Michele Arcangelo. Hoewel het werk ongedateerd is, wordt het doorgaans in het laatste kwart van de vijftiende eeuw geplaatst; sommige onderzoekers dateren het echter iets later dan het altaarstuk in de Collegiata van Foiano.
Het reliëf wordt toegeschreven aan het atelier van Andrea della Robbia, maar het staat vrijwel vast dat zijn zoon Giovanni een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan de uitvoering. De geschilderde decoraties op de treden, de rijkere uitwerking van de ornamentiek en de verfijnde, levendige figuren vertonen kenmerken die typerend zijn voor Giovanni's latere stijl, al is die hier nog duidelijk schatplichtig aan die van zijn vader. Het altaarstuk kan worden beschouwd als een kleinere variant van Andrea's Hemelvaart voor de kerk van La Verna. De minder verfijnde modellering wijst echter op de aanzienlijke inbreng van de nog jonge Giovanni.
Tegen een diepblauwe achtergrond, waarin zich een rotsachtig landschap ontvouwt, is de compositie opgebouwd uit twee registers. Het bovenste register wordt gedomineerd door de witte figuur van de ten hemel opstijgende Christus, omringd door vier aanbiddende engelen. In het onderste register bevinden zich de biddende Madonna en de elf apostelen, waarvan de karakteristieke kale en krullende hoofden de invloed van Leonardo da Vinci verraden.
De scène wordt omlijst door een eerste rand met zeventien gevleugelde cherubijnenkoppen tegen een diepblauwe achtergrond. Daaromheen bevindt zich een tweede, rijk versierde polychrome lijst op een witte ondergrond, opgebouwd uit festoenen van bloemen en vruchten, verbonden door geknoopte blauwe linten die uit vazen ontspringen en bovenaan samenkomen in een centraal medaillon.
In de predella zijn de Annunciatie, de Geboorte van Christus en de Besnijdenis van Christus afgebeeld. De afzonderlijke scènes worden van elkaar gescheiden door kleine vazen met bloemen. Op de linkerzijde van de trede is de opdrachtgever knielend weergegeven, terwijl de rechterzijde is versierd met een ruitvormig motief dat ook voorkomt in de Kruisiging in La Verna.
Bron: informatiebord Chiesa di San Michele Arcangelo (vrij vertaald)
Tekst kerk: Anoniem, fresco fragment, Adorazione dei Magi (15e eeuw)
Een restauratie van 2019 heeft niet alleen het fresco beter leesbaar gemaakt, maar ook geleid tot een hernieuwde discussie over de voorstelling en de toeschrijving. Waar oudere inventarissen spreken van een Geboorte van Christus, identificeren recente onderzoekers de voorstelling als een Aanbidding der Wijzen en schrijven zij het werk toe aan een Toscaans-Umbrische meester uit de omgeving van Perugino.
Lorenzo Lippi, Madonna del Rosario fra San Domenico e Santa Caterina da Siena (1652)
Gherardo Mechini, architectonische stucwerk (de altarentourage)
(17e eeuw)
Francesco Cungi of Teofilo Torri (toegeschreven), Madonna met Bambino in trono ei santi Matteo, Biagio e Girolamo (16e eeuw)
Anoniem, Gesu crocifisso e ai piedi della croce la Madonna e S. Giovanni (1605)
Andrea Commodi, Nativita de la Madonna, Tela interessante per la storia del costume (1611)