Pinacoteca Comunale van Città di Castello:
Het artistieke geheugen van een stad

Een museum als spiegel van de stad

Wie de Pinacoteca Comunale van Città di Castello bezoekt, maakt een reis door bijna drie eeuwen Italiaanse schilderkunst. De collectie is geen toevallige verzameling, maar het artistieke geheugen van de stad. Vrijwel alle schilderijen en sculpturen zijn afkomstig uit kerken, kloosters, broederschappen en liefdadigheidsinstellingen van Città di Castello en blijven daardoor verbonden met de plaatsen waarvoor zij werden gemaakt. Samen laten zij zien hoe generaties kunstenaars hetzelfde christelijke geloof steeds opnieuw verbeeldden, van de plechtige middeleeuwse icoon via de harmonische renaissance tot de bewogen spiritualiteit van de Contrareformatie.

Ook het gebouw waarin de collectie is ondergebracht, maakt deel uit van dit verhaal. De Pinacoteca bevindt zich in het zestiende-eeuwse Palazzo Vitelli alla Cannoniera, een van de belangrijkste renaissancepaleizen van de stad. Het ontwerp wordt toegeschreven aan Antonio da Sangallo de Jongere, terwijl Giorgio Vasari verantwoordelijk was voor delen van het decoratieve programma. De rijke interieurdecoraties werden grotendeels uitgevoerd door Cristoforo Gherardi en andere kunstenaars uit Vasari's werkplaats. Daarnaast zijn er fresco's van Nicola Filotesio, beter bekend als Cola dell'Amatrice, en/of zijn werkplaats. Zo weerspiegelt niet alleen de collectie, maar ook het palazzo zelf de artistieke ambities van de renaissance.

Van middeleeuwen naar Contrareformatie

De ontwikkeling van de collectie begint met de monumentale Madonna in trono col Bambino, sei angeli ed un domenicano, die de Maestro di Città di Castello aan het begin van de veertiende eeuw schilderde voor de Chiesa della Carità. De naam van de kunstenaar is verloren gegaan, maar zijn werk toont hoe sterk de Byzantijnse traditie nog in Umbrië doorwerkte. Maria verschijnt als Koningin van de Hemel en Sedes Sapientiae, de Troon der Wijsheid waarop Christus, de vleesgeworden goddelijke Wijsheid, plaatsneemt. De gouden achtergrond heft de voorstelling boven de aardse werkelijkheid uit, terwijl de zes engelen de symmetrische compositie versterken. De beschouwer krijgt zo geen historisch tafereel te zien, maar een beeld van de eeuwigheid.

In de vijftiende eeuw maakt deze plechtige beeldtaal geleidelijk plaats voor de verfijnde elegantie van de internationale gotiek. Het Paneel van een Drieluik uit 1412, afkomstig uit de Duomo en geschilderd door Giorgio d'Andrea di Bartolo en Giacomo di Ser Michele Castellano, toont slanke heiligen, sierlijk vallende gewaden en rijk vergulde ornamenten. Het anonieme Ognissanti-drieluik uit 1417, afkomstig uit de Chiesa di Ognissanti, brengt Maria en Christus samen met een gemeenschap van heiligen, die aan hun attributen herkenbaar zijn. De schilder maakt daarmee zowel de afzonderlijke heiligen als de eenheid van de hemelse Kerk zichtbaar.

Met het San Bartolomeo-drieluik van Antonio Alberti da Ferrara, rond 1430 geschilderd voor de kerk van San Bartolomeo, bereikt deze internationale gotiek haar hoogtepunt. Alberti bracht de verfijnde hofcultuur van Ferrara naar Umbrië. De apostel Bartholomeüs is herkenbaar aan het mes waarmee hij volgens de overlevering werd gevild. Het martelwerktuig oogt echter nauwelijks gruwelijk en wordt eerder een teken van zijn overwinning op het lijden. Daarmee verschuift de aandacht van de dood naar de hoop op verrijzenis.

Tegelijkertijd kondigt zich een nieuwe beeldtaal aan. De Kruisiging van Pietro Donini, afkomstig uit het Palazzo del Comune en ontstaan aan het begin van de vijftiende eeuw, volgt nog de middeleeuwse iconografie, maar geeft de menselijke emotie meer ruimte. Maria en Johannes worden niet alleen als symbolische figuren voorgesteld; hun stille verdriet maakt hen herkenbaar als mensen van vlees en bloed. Daarmee zet de schilderkunst een eerste stap naar het humanisme van de renaissance.

Met Domenico Ghirlandaio en zijn atelier komt de Florentijnse renaissance in Città di Castello tot uitdrukking. In de Coronation of the Virgin (rond 1486), afkomstig uit het klooster van Santa Cecilia in Paradiso, wordt Maria door Christus tot Koningin van de Hemel gekroond, omringd door engelen en heiligen. De figuren bevinden zich niet langer in een abstracte gouden ruimte, maar in een overtuigend opgebouwde architectonische omgeving. Devotie en menselijke waardigheid gaan hier samen.

De renaissance bereikt haar volle bloei met Luca Signorelli, de belangrijkste kunstenaar die in Città di Castello werkte. In het Martelaarschap van Sint Sebastiaan (1498), oorspronkelijk voor San Domenico geschilderd, verschijnt de heilige als een bijna klassieke held. Zijn krachtige anatomie en innerlijke rust verbinden lichamelijke schoonheid met geestelijke kracht. Ook de Pala di Cecilia (1516), afkomstig uit de Chiesa di Santa Cecilia, laat zien hoe architectuur, licht en figuren tot een harmonieus geheel worden samengebracht.

De invloed van Signorelli is zichtbaar in het Martelaarschap van Sint Sebastiaan (1524) van Giacomo di Milano, die hetzelfde onderwerp dramatischer benadert. Francesco Tifernate vertegenwoordigt vervolgens de bloei van de plaatselijke Umbrische renaissance. Zijn Annunciatie (ca. 1505), afkomstig uit San Domenico, is een voorbeeld van de rustige Umbrische schilderkunst. De witte lelie verwijst naar Maria's maagdelijkheid en de lichtstraal uit de hemel naar de menswording van Christus. In zijn Ognissanti-altaarstuk (ca. 1504) benadrukt hij de eenheid van de gemeenschap der heiligen rondom Maria.

Via Raffaellino del Colle bereikt vervolgens de klassieke vormentaal van Raphael Città di Castello. Als medewerker van Raphael bracht hij diens harmonische stijl naar Umbrië. Zijn Annunciatie (ca. 1528) en Kruisafneming (ca. 1552), beide afkomstig uit Santa Maria delle Grazie, combineren een overtuigend perspectief met een grote menselijke gevoeligheid. Vooral in de Kruisafneming spreken de subtiele handgebaren en lichaamshoudingen een krachtige beeldtaal.

Religieuze kunst was echter niet alleen voor kerken bestemd. De twee werken van Gerino da Pistoia uit het Ospedale della Carità herinneren aan de belangrijke rol van kunst in ziekenhuizen en liefdadigheidsinstellingen. In de Madonna della Misericordia spreidt Maria haar beschermende mantel uit over geestelijken en burgers en symboliseert zij de zorg voor de gehele gemeenschap. Christus gekruisigd met Maria en Johannes benadrukt naast het lijden vooral de hoop op verlossing.

Na het Concilie van Trente verandert de religieuze beeldtaal opnieuw. Het Martelaarschap van Sint Stefanus (1570) van Nicolò Circignani, beter bekend als Pomarancio, laat zien hoe kunst steeds sterker werd ingezet om geloofservaring en emotie op te roepen. Terwijl de stenen hem treffen, richt Stefanus zijn blik omhoog naar de geopende hemel. Het martelaarschap wordt zo een aangrijpende geloofsbelijdenis waarin lijden en spirituele overtuiging samenvallen.

Een bijzonder slot van deze ontwikkeling vormen de geglazuurde terracotta's van Andrea della Robbia, afkomstig uit de kerk van San Giovanni Battista. Dankzij de vernieuwende tinglazuurtechniek behielden de reliëfs eeuwenlang hun heldere kleuren. In de Aanbidding der Herders erkennen eenvoudige herders als eersten de pasgeboren Christus, terwijl de Tenhemelopneming van Maria haar verheffing tot Koningin van de Hemel verbeeldt. Het stralende wit van de figuren tegen de diepblauwe achtergrond verleent beide werken een tijdloze schoonheid.

De Pinacoteca Comunale bewaart daarmee niet alleen een reeks belangrijke kunstwerken, maar ook het artistieke en religieuze geheugen van Città di Castello. Van de gouden, tijdloze wereld van de middeleeuwen via de verfijning en harmonie van de renaissance tot de emotionele geloofstaal van de Contrareformatie laat de collectie zien hoe iedere generatie het onzichtbare opnieuw zichtbaar probeerde te maken. Juist doordat de werken afkomstig zijn uit de kerken en instellingen van de stad, vertellen zij niet alleen de geschiedenis van de Italiaanse kunst, maar ook die van de gemeenschap die deze kunst eeuwenlang heeft laten maken, gebruikt en bewaard.

Bronnen:
- Eigen waarnemingen ter plaatse van de kunstwerken en de architectuur van het museum
- Bestudering van de informatiepanelen en toelichtingsbordjes bij de kunstwerken van het museum
- Catalogi van de Pinacoteca Comunale di Palazzo Vitelli alla Cannoniera en publicaties over de collectie. 
- Monografieën over Raphael, Luca Signorelli en Giorgio Vasari
- Wikipedia
- Keytoumbria.com