Chiesa di San Domenico Città di Castello
Een dominicaanse kerk vol gotiek, vroegrenaissance en verborgen meesterwerken
Chiesa di San Domenico
De Chiesa di San Domenico is de grootste kerk van Città di Castello en werd tussen 1399 en 1424 door de dominicanen gebouwd. De ruime, sobere eenbeukige kerk met open houten dakconstructie en onvoltooide bakstenen gevel weerspiegelt de idealen van de orde, waarin prediking, studie en theologie centraal stonden. Restauraties aan het begin van de twintigste eeuw verwijderden veel barokke toevoegingen, waardoor het oorspronkelijke gotische karakter en talrijke laatmiddeleeuwse fresco's weer zichtbaar werden. Onder het hoofdaltaar bevinden zich de relieken van de zalige Margherita van Metola, een blinde dominicanes die sinds de vijftiende eeuw in Città di Castello wordt vereerd. Haar reliekschrijn maakte de kerk eeuwenlang tot een belangrijk bedevaartsoord en verbindt de kunsthistorische betekenis met de levende religieuze traditie van de stad.
De oudste schilderingen dateren uit de veertiende eeuw, waaronder een monumentale Crocifissione van een anonieme meester. Christus wordt geflankeerd door Maria, Johannes en Maria Magdalena; de nadruk op symboliek en devotie sluit aan bij de gotische traditie. Omstreeks 1426 ontstond een nieuwe artistieke fase met fresco's die worden toegeschreven aan Antonio Alberti da Ferrara, waaronder een tweede Crocifissione en de cyclus Sant'Antonio Abate e storie della sua vita. De elegante vormentaal van de internationale gotiek maakt hier plaats voor meer volume, overtuigender ruimte en subtielere emoties, waarmee de schilderingen de overgang naar de vroege renaissance markeren. Verspreid door de kerk bevinden zich fragmenten van vijftiende-eeuwse fresco's van anonieme Umbrische en Sienese meesters, waaronder heiligen, annunciatievoorstellingen en vermoedelijk een triptiek met de heilige Margaretha van Hongarije. Ook worden schilderingen toegeschreven aan de Meester van de Refter van Città di Castello. Samen geven deze fragmenten een beeld van de rijke beschildering die het interieur ooit bedekte en van de ontwikkeling van de Umbrische schilderkunst in de eerste helft van de vijftiende eeuw.
Uit dezelfde periode dateert het indrukwekkende intarsia-koorgestoelte uit 1435, toegeschreven aan Manno di Benincasa (Manno dei Cori). De zesentwintig ingelegde koorbanken behoren tot de mooiste voorbeelden van vroeg-renaissancistische houtkunst in Umbrië. De geometrische patronen, illusionistische perspectieven en verfijnde houtinleg weerspiegelen de nieuwe belangstelling voor perspectief, ruimte en proportie en vormen nog altijd het visuele middelpunt van de apsis.
In de zestiende eeuw werd de kerk verrijkt met onder meer de Madonna op een troon met Kind en heilige van Christoforo Gherardi, Il Doceno, en een anonieme Madonna met Kind. Zij weerspiegelen de overgang naar de hoogrenaissance en het maniërisme en sluiten aan bij de blijvende Mariaverering binnen de dominicaanse spiritualiteit.
De artistieke betekenis van San Domenico wordt versterkt door twee meesterwerken die de kerk rond 1500 bezat. Voor de Gavari-kapel schilderde de jonge Raphael in 1503 zijn beroemde Crocifissione, terwijl Luca Signorelli enkele jaren eerder voor de familie Brozzi het Martirio di San Sebastiano vervaardigde. Beide werken verlieten de kerk later: Raphaels schilderij bevindt zich nu in de National Gallery in Londen en Signorelli's werk in de Pinacoteca Comunale van Città di Castello. Hun oorspronkelijke aanwezigheid getuigt van het uitzonderlijk hoge artistieke niveau van San Domenico rond 1500.
San Domenico verenigt zo gotische architectuur, laatmiddeleeuwse fresco's, vroeg-renaissancistische houtkunst, renaissance- en maniëristische schilderkunst en de herinnering aan verdwenen meesterwerken van Raphael en Signorelli. Juist deze combinatie van bewaard gebleven kunst, fragmenten en verloren werken maakt de kerk tot een van de belangrijkste kunsthistorische monumenten van Città di Castello.
Geraadpleegde bronnen:
- Key to Umbria
- Città di Castello Turismo
- Umbria Tourism
- Wikipedia
- Giovanni Mariucci, Umbria da non perdere, Scala, 2010
- De brochure/gids van de Chiesa di San Domenico, gebruikt tijdens het bezoek aan de kerk
- Eigen waarnemingen ter plaatse van de kunstwerken en de architectuur van de kerk
- Bestudering van de informatiepanelen en toelichtingsbordjes bij de kunstwerken in de kerk
Anonieme meester, Crocifissione (14e eeuw)
Antonio Alberti da Ferrara (toegeschreven), Crocifissione, ca. 1426
Antonio di Guido da Ferrara (Antonio Alberti), (Ferrara, ca. 1390/1400 – Urbino, 1442). De Kruisiging
Deze monumentale Kruisiging werd kort na de voltooiing van de kerk van San Domenico geschilderd en vormt samen met de monumentale Sint Antonius Abt op de tegenoverliggende wand een van de belangrijkste decoraties uit de vroegste geschiedenis van de kerk. Het fresco wordt toegeschreven aan Antonio di Guido da Ferrara, beter bekend als Antonio Alberti, een laatgotisch meester die tussen circa 1420 en 1430 werkzaam was in Città di Castello en later in Urbino.
Centraal staat Christus aan het kruis, geflankeerd door de twee misdadigers. Aan de voet van de kruisen bracht de schilder een grote groep figuren bijeen: links Maria, ondersteund door de apostel Johannes en omringd door de heilige vrouwen; rechts soldaten, omstanders en nieuwsgierigen. De levendige houdingen en expressieve gebaren versterken de dramatiek van het tafereel.
Rond de centrale voorstelling bevinden zich kleinere fresco's die in verschillende perioden zijn toegevoegd. Zij tonen heiligen en devotievoorstellingen die ooit bij altaren of grafkapellen hoorden en herinneren eraan dat de kerk door de eeuwen heen geleidelijk met schenkingen van gelovigen werd verrijkt.
In de zestiende en zeventiende eeuw verdwenen veel middeleeuwse schilderingen achter nieuwe altaren en barokke decoraties. Tijdens restauraties in de twintigste eeuw werden zij weer blootgelegd. Daarbij kwamen zelfs resten van een oudere Annunciatie tevoorschijn, waardoor de wand vandaag de dag verschillende fasen uit de geschiedenis van de kerk zichtbaar maakt.
Hoewel delen van het fresco verloren zijn gegaan, is de artistieke kwaliteit nog steeds duidelijk herkenbaar. De elegante figuren, de verfijnde gelaatsuitdrukkingen en de rijke plooival van de gewaden verraden de invloed van de internationale gotiek, terwijl de monumentale compositie vooruitwijst naar de vroege renaissance.
Antonio di Guido da Ferrara (Antonio Alberti), (Ferrara, ca. 1390/1400 – Urbino, 1442), Sint Antonius Abt en taferelen uit zijn leven
De monumentale afbeelding van Sint Antonius Abt maakte oorspronkelijk deel uit van een van de oude altaren, dat in 1426 werd geschonken door een zekere Pietro di Bartolomeo. Kunsthistorici schrijven het tweemaal afgebeelde familiewapen met een klimmende eenhoorn onder aan het fresco, zij het met enige twijfel, toe aan de familie Ranucci uit Città di Castello.
Het fresco is het werk van de laatgotische schilder Antonio di Guido da Ferrara, beter bekend als Antonio Alberti. Vanaf het einde van de jaren 1420 vestigde hij zich in Urbino, waar nog veel van zijn werken bewaard zijn gebleven. Zijn aanwezigheid in Città di Castello wordt bevestigd door zowel zijn overgeleverde werken – waaronder de fresco's in de kerk van San Domenico – als door historische documenten. Het fresco van Sint Antonius Abt kan worden gedateerd tussen het einde van de jaren 1430 en het begin van de jaren 1440. De heilige, die bijzonder geliefd was bij het volk, is afgebeeld met zijn traditionele attributen: het biggetje rechtsonder, de bel op de troon en een vlam op zijn handpalm, symbool van het zogenoemde Sint-Antoniusvuur. Gelovigen riepen de heilige aan voor bescherming tegen en genezing van deze gevreesde ziekte.
Rechts op het fresco is Sint Antonius knielend afgebeeld terwijl hij Christus vraagt: "Ubi eras, bone Iesu?" ("Waar was U, goede Jezus?"). Christus antwoordt: "Antoni, hic eram..." ("Antonius, Ik was hier..."). Nadat de heilige lange tijd in de woestijn tegen demonen had gestreden, vroeg hij Christus waarom Hij hem niet eerder te hulp was gekomen. Christus antwoordde dat Hij al die tijd aanwezig was geweest en zijn strijd had gadegeslagen.
Aan de andere zijde, vóór een kerk, verschijnt Sint Antonius opnieuw terwijl hij een groep zieken en bezetenen geneest; tegenwoordig is daarvan slechts een hoek van zijn donkere gewaad zichtbaar.
In het bovenste gedeelte beeldde de kunstenaar nog een episode uit het leven van Sint Antonius af. Een engel verschijnt in een droom aan de koning van Palestina en vraagt hem voedsel te sturen naar Antonius en zijn metgezellen, die in de woestijn dreigen te verhongeren. Aanvankelijk weigert de koning gehoor te geven aan de boodschap en wordt hij gestraft met een ernstige ziekte.
Vervolgens verschijnt een bedelaar (links zichtbaar) bij de ingang van het koninklijk paleis. Hij verklaart te weten hoe zowel de koning als de kluizenaars gered kunnen worden: de koning moet voedsel en huisraad op kamelen laden en deze voorzien van een bel om hun nek. Door Gods leiding zullen de dieren vanzelf hun bestemming bereiken en zal de koning aan de dood ontsnappen. De koning volgt dit advies op en alles verloopt zoals de bedelaar heeft voorspeld. Rechtsboven is de achterzijde te zien van een van de kamelen die het paleis van de koning van Palestina verlaat.
Margherita Turci
De restauratie werd bevorderd door Tifernarte ODV en gefinancierd door de Palazzo Vitelli a Sant'Egidio Association. Restauratie voltooid in 2024.
Bron: informatiebord Chiesa di San Domenico (vrij vertaald)
Antonio di Guido da Ferrara (Antonio Alberti), Sant’Antonio Abate e storie della sua vita (einde van de jaren 1430 en het begin van de jaren 1440)
Waarschijnlijk Umbrische meester, triptiek met de heilige Margaretha van Hongarije (begin 15e eeuw)
Anonieme Umbrisch/Sienese meesters, diverse fragmenten van heiligenfiguren en Annunciatie-cycli, 15e eeuw (fragmentarisch, diverse fasen)
Anonieme Umbrisch/Sienese meesters, diverse fragmenten van heiligenfiguren en Annunciatie-cycli,
(eind 14e – begin 15e eeuw)
Lokale kunstenaar (eind 14e – begin 15e eeuw)
Verlosser (links)
Sint Antonius Abt, Sint Julianus (?) en Sint Mustiola (midden)
Geboorte van Christus met de heilige Margaretha van Città di Castello (rechts)
Dit fresco werd kort na de inwijding van de kerk in 1426 vervaardigd door een anonieme kunstenaar die werkzaam was in Città di Castello en omgeving. Hij werkte niet alleen in de kerk van San Domenico, maar ook in andere delen van het klooster. Op het linker paneel schilderde de kunstenaar een plechtige voorstelling van Christus de Verlosser, gezeten op een elegante marmeren troon. Daarachter zijn twee heiligen afgebeeld. Bovenaan is onmiskenbaar Sint Antonius Abt te herkennen, terwijl de aanwezigheid van honden erop wijst dat de tweede figuur waarschijnlijk Sint Julianus voorstelt.
Op het middelste paneel is Sint Mustiola afgebeeld. Zij is herkenbaar aan de ijzeren knots, het attribuut van haar martelaarschap, en aan de Heilige Ring. Dankzij de restauratie zijn nabij haar rechterhand opnieuw de schakels zichtbaar van een fijn kettinkje dat deel uitmaakte van de zetting van de Heilige Bruidsring van de Maagd Maria. Deze kostbare reliek werd eeuwenlang bewaard in de kathedraal van Perugia. De Heilige Ring werd bijzonder vereerd en Sint Mustiola is nauw verbonden met de overlevering rond de geschiedenis ervan. Waarschijnlijk werd dit fresco geschonken door een vrouwelijke opdrachtgever. Een deel van de opdrachtinscriptie langs de onderrand is nog leesbaar: hoc opus fecit fieri dna [domina] An(...) [ux]or ("Dit werk werd vervaardigd in opdracht van vrouwe An(...), echtgenote van ..."). Helaas is haar naam slechts gedeeltelijk bewaard gebleven. Op het rechter paneel is de Geboorte van Christus afgebeeld, met op de voorgrond de biddende heilige Margaretha van Città di Castello. Zij stond bekend om haar grote devotie tot de Heilige Familie. Volgens de overlevering werden na haar dood drie kleine steentjes in haar hart aangetroffen, elk met een afbeelding van een lid van de Heilige Familie, als ware het een miniatuurkerststal. Daarom verbond de kunstenaar het hart van Margaretha met de monden van het Kind Jezus, de Maagd Maria en de heilige Jozef door middel van drie gouden stralen.
Volgens haar biografen bevatte het steentje met de afbeelding van Jozef tevens een voorstelling van een vrouw met gevouwen handen, gekleed in het habijt van de dominicanessen: de heilige Margaretha zelf. De voorstelling van Sint Jozef, met zijn witte baard en een gouden mantel losjes over één schouder gedrapeerd, stemt overeen met de beschrijving in de Levens van de Blinde Vrouw van Metola. Dit fresco is van groot belang voor de geschiedenis van de kerk van San Domenico, omdat het een vroeg en waardevol visueel getuigenis vormt van de verering van de heilige Margaretha van Città di Castello.
Margherita Turci
De restauratie werd bevorderd door Tifernarte ODV en gefinancierd door de Palazzo Vitelli a Sant'Egidio Association. Restauratie voltooid in 2024.
Bron: informatiebord Chiesa di San Domenico (vrij vertaald)
Christoforo Gherardi (Il Doceno), Madonna op een troon met Kind en heilige (16e eeuw)
Anoniem, Madonna met kind
Manno di Benincasa (toegeschreven), intarsia-koorgestoelte (1435)
(foto: beniculturali.it)