Van devotie naar museum:
zes eeuwen religieuze kunst in de Pinacoteca van Sant’Angelo, Castiglion Fiorentino
Ontstaan en vorming van de Pinacoteca Comunale
De Pinacoteca Comunale van Castiglion Fiorentino is ondergebracht in de voormalige Chiesa di Sant’Angelo, een kerk waarvan de oorsprong teruggaat tot de twaalfde eeuw en die in de loop der eeuwen verschillende bouwfasen heeft doorgemaakt. Nadat het complex in de zestiende eeuw werd opgenomen in het franciscaner vrouwenklooster van San Girolamo, onderging het ingrijpende verbouwingen. In de zeventiende eeuw kreeg het interieur zijn barokke inrichting.
Het huidige museale complex werd na omvangrijke restauraties tussen 1979 en 1990 ingericht als Pinacoteca Comunale; de nieuwe presentatie werd in 1991 geopend naar een ontwerp van architect Maurizio Cappelletti. De collectie bestaat grotendeels uit kunstwerken afkomstig uit kerken, kloosters en liefdadigheidsinstellingen van Castiglion Fiorentino en omgeving. Een belangrijk deel werd veiliggesteld dankzij de Ente Serristori, de stichting die voortkwam uit de nalatenschap van Lorenzo Serristori en eeuwenlang het beheer voerde over religieuze en charitatieve instellingen. Door de opheffing van kloosters en veranderende kerkelijke functies konden deze werken worden samengebracht in één museum, waardoor het religieuze erfgoed van de stad behouden bleef.
De oorsprong van de Toscaanse schilderkunst
Het oudste deel van de collectie voert terug naar de oorsprong van de Toscaanse paneelschilderkunst. De monumentale, beschilderde Crocifisso sagomato e dipinto van een anonieme Aretijnse meester (ca. 1270–1280), afkomstig uit de Chiesa di San Francesco, vertegenwoordigt nog de Byzantijns geïnspireerde traditie waarin de sacrale aanwezigheid van Christus centraal staat.
Uit dezelfde vroege periode stamt Margaritone d’Arezzo’s San Francesco (ca. 1250–1270). Margaritone behoort tot de belangrijkste Toscaanse meesters van vóór Cimabue en toont Franciscus als een statische, tijdloze heilige volgens de dertiende-eeuwse iconografische conventies.
De aan de school van Taddeo Gaddi toegeschreven Madonna col Bambino (ca. 1325–1328), afkomstig uit het Ospedale di Santa Maria della Misericordia, laat vervolgens de invloed van Giotto zien, met een grotere nadruk op menselijkheid en emotionele verbondenheid.
Een bijzonder object is het Busto reliquiario di Sant’Orsola (14e eeuw), afkomstig uit het Monastero delle Santucce. Dit vergulde reliekbuste verenigt beeldhouwkunst en reliekverering en weerspiegelt de internationale uitstraling van de laatmiddeleeuwse edelsmeedkunst.
De vijftiende eeuw: devotie en narratieve schilderkunst
De vijftiende eeuw vormt het zwaartepunt van de collectie. Giovanni di Paolo schilderde in 1457 het Sposalizio mistico di Santa Caterina d’Alessandria, afkomstig uit de Pieve di San Giuliano. Het werk verbeeldt de mystieke vereniging tussen de heilige en Christus in een poëtische, visionaire beeldtaal.
Aan Pellegrino di Mariano wordt het paneel Santi Elisabetta d’Ungheria, Antonio da Padova e Michele (ca. 1450) toegeschreven, eveneens uit de Pieve di San Giuliano, waarin drie heiligen met elk hun eigen beschermende functie worden samengebracht.
Het atelier van Matteo di Giovanni is vertegenwoordigd met Madonna col Bambino e santi (ca. 1450–1490), een sacra conversazione waarin Maria en het Christuskind worden omringd door heiligen.
Van Jacopo del Sellaio zijn drie panelen uit de Chiesa di Sant’Agostino bewaard gebleven, waaronder Piscina Probatica, Virtù teologali e Giudizio Universale en Miracoli di Nicola di Bari e Antonio da Padova, waarin wonderen en morele thema’s worden gecombineerd.
Een hoogtepunt vormt Bartolomeo della Gatta’s San Michele Arcangelo e Teodora Visconti col figlio (ca. 1480), waarin de opdrachtgever samen met haar zoon knielend wordt afgebeeld onder bescherming van de aartsengel Michaël.
Van renaissance tot barok
De overgang naar de hoogrenaissance wordt zichtbaar in Lorenzo di Credi en atelier, Adorazione del Bambino (ca. 1500–1520), met zijn harmonische compositie en verstilde devotie.
De late zestiende eeuw wordt vertegenwoordigd door Francesco Morandini (Il Poppi) met de Stimmate di San Francesco en Santa Chiara, waarin mystieke spiritualiteit centraal staat.
De achttiende eeuw toont een nieuwe devotionele gevoeligheid in Giovanni Antonio Pucci’s Adorazione del Sacro Cuore (1722), terwijl Giovanni Domenico Ferretti in Santa Teresa d’Avila e Santa Caterina da Siena (1723) de Florentijnse barok vertegenwoordigt met dynamiek en kleur.
De negentiende eeuw sluit de ontwikkeling af met Vincenzo Chialli’s Estasi (Santa Filomena agonizzante) (1836), waarin romantische spiritualiteit en persoonlijke devotie samenkomen.
De Pinacoteca als geheugen van de stad
De Pinacoteca Comunale vormt niet alleen een museum van afzonderlijke kunstwerken, maar ook een historisch geheugen van de religieuze cultuur van Castiglion Fiorentino. De herkomst van de werken uit onder meer de Chiesa di San Francesco, de Pieve di San Giuliano, de Chiesa di Sant’Agostino, de Chiesa di Santa Chiara, het Ospedale di Santa Maria della Misericordia, het Monastero delle Santucce en de Chiesa di Sant’Angelo zelf laat zien hoe nauw de collectie verbonden is met de verdwenen of veranderde religieuze instellingen van de stad.
Dankzij de conserverende rol van de Ente Serristori en de zorg van de gemeente Castiglion Fiorentino is een samenhangende verzameling ontstaan waarin ruim zes eeuwen Toscaanse kunst, lokale devotie en iconografische tradities in hun oorspronkelijke regionale context bewaard zijn gebleven.
Geraadpleegde bronnen:
- Bartalini, Roberto (red.), La Pinacoteca Comunale di Castiglion Fiorentino. Guida alla collezione, Comune di Castiglion Fiorentino, Castiglion Fiorentino, 2001
- Comune di Castiglion Fiorentino, Pinacoteca Comunale, museumgids en collectiecatalogus
- Eigen waarnemingen ter plaatse van de kunstwerken en de architectuur van het museum
- Bestudering van de informatiepanelen en toelichtingsbordjes bij de kunstwerken in het museum
- Wikipedia: Paintings in the Pinacoteca Comunale, Castiglion Fiorentino
- Pinacoteca Comunale e Museo della Pieve di San Giuliano a Castiglion Fiorentino, a cura di Sabrina Massini, Guida alla visita dei musei e alla scoperta del territorio, 2012
maestro toscano, Croce dipinta (tweede helft 13e eeuw). Herkomst: chiesa di San Francesco
Taddeo Gaddi (school), Madonna col Bambino (ca. 1310–1350). Herkomst: collegio Serristori
Margaritone d'Arezzo, San Francesco
(ca. 1250–1270). Herkomst: San Francesco
Busto reliquiario di Sant'Orsola, vervaardigd in het vierde-vijfde decennium van de veertiende eeuw
Pellegrino di Mariano(toegeschreven) Santi Elisabetta d'Ungheria, Antonio da Padova e Michele (ca. 1450). Herkomst: pieve di San Giuliano
Giovanni di Paolo, Sposalizio mistico di Santa Caterina d'Alessandria (1457). Herkomst: pieve di San Giuliano
Matteo di Giovanni en atelier, Madonna col Bambino e santi (ca. 1450–1490). Herkomst: Ospedale di Santa Maria della Misericordia
Aantekeningen over het leven van Bartolomeo della Gatta
Bartolomeo della Gatta werd in 1448 in Florence geboren als Pietro di Antonio Dei, zoon van Antonio di Giovanni en Margherita di Piero Bencivegni. De naam Bartolomeo nam hij aan bij zijn intrede in het klooster. De bijnaam della Gatta is bekend dankzij Giorgio Vasari, terwijl zijn oorspronkelijke familienaam Dei pas aan het begin van de twintigste eeuw door kunsthistorici werd herontdekt. Daarbij speelde een document uit 1486 een belangrijke rol, dat in 1887 door Giuseppe Ghizzi werd gepubliceerd. Hierin wordt een altaarstuk met Sint Franciscus ontvangt de stigmata, bestemd voor de kerk van San Francesco in Castiglion Fiorentino, opgedragen aan don Piero d'Antonio Dei uit Florence, prior van San Clemente in Arezzo en lid van de Camaldulenzische orde. Later kwamen meer archiefstukken aan het licht. Een register uit 1451 vermeldt Pietro als de vijfjarige tweede zoon van Antonio Dei. Uit een document uit 1453 blijkt dat hij was ingeschreven bij het goudsmidgilde van Pieve Santa Maria in Florence, waartoe ook andere leden van de familie Dei behoorden. Verschillende documenten bevestigen vervolgens zijn kloosterloopbaan in Arezzo. In 1470 wordt hij genoemd als geprofeste monnik van Santa Maria in Gradi. Vanaf 1482 wordt hij vermeld als prior – later ook als abt – van het Camaldulenzische klooster San Clemente in Arezzo. In de Libri dei censi (jaarlijkse kloosterregisters) uit 1495 en 1502 noemt hij zichzelf eveneens abt van San Clemente. Bartolomeo della Gatta overleed in 1502, waarschijnlijk in Florence.
Bron: Informatiebord Pinacoteca Comunale (vrij vertaald)
Bartolomeo della Gatta
Stimmate di San Francesco (ca. 1480)
Een inmiddels verloren gegaan document vermeldt de opdracht van de broederschap Santa Maria della Misericordia in Castiglion Fiorentino aan Bartolomeo della Gatta om dit altaarstuk te vervaardigen voor het stigmata-altaar in de plaatselijke kerk van San Francesco. De financiering was mogelijk dankzij een schenking van de vrome Giovan Battista di Niccolò Beroardi in 1479.
Oorspronkelijk was het schilderij voorzien van een vergulde lijst met twee gecanneleerde zuilen, gebeeldhouwde kapitelen en een predella met een Piëta. Later werd de lijst verwijderd en diende het paneel als deur van een kast voor liturgische voorwerpen, die met een touw- en katrolsysteem werd geopend.
De voorstelling speelt zich af in een berglandschap, een duidelijke verwijzing naar de berg La Verna, waar het wonder plaatsvond. Op de voorgrond ontvangt Sint Franciscus de stigmata, terwijl broeder Leo vol ongeloof toekijkt. Op de achtergrond worden het landschap, de vegetatie en de dieren – met de bosuil als opvallend detail – verlicht door een bovennatuurlijk licht. Dit wordt versterkt door de gouden stralen die uitgaan van de gekruisigde Christus, rechts in de compositie.
Dit altaarstuk geldt algemeen als Bartolomeo della Gatta's belangrijkste en meest karakteristieke werk. Het vormt een synthese van uiteenlopende artistieke tradities: het heldere naturalisme en de verfijnde tekenstijl van Florence, de monumentale vormgeving van Piero della Francesca en de minutieuze aandacht voor detail die kenmerkend is voor de Vlaamse schilderkunst.
Bron: Informatiebord Pinacoteca Comunale (vrij vertaald)
Bartolomeo della Gatta, Stimmate di San Francesco
(ca. 1480). Herkomst: chiesa di San Francesco
Bartolomeo della Gatta, San Michele Arcangelo e Teodora Visconti col figlio (ca. 1480). Herkomst: pieve di San Giuliano
Bartolomeo della Gatta
San Michele Arcangelo e Teodora Visconti col figlio (ca. 1480)
Zoals Vasari al vermeldde, vormde dit schilderij oorspronkelijk het deurluik van een kapel in de oude Pieve di San Giuliano. In 1920 werd het door Del Vita teruggevonden, opnieuw samengesteld, het verkeerde in slechte staat en was in elf stukken uiteengevallen, en gerestaureerd. Daarbij werd duidelijk dat het oorspronkelijk groter moet zijn geweest.
Het schilderij toont de zegenende aartsengel Michaël, patroonheilige van Castiglion Fiorentino, die triomfeert over de verslagen draak, het symbool van het kwaad. Op de achtergrond strekt zich een heuvelachtig landschap uit, met rechts een meer of rivier.
Naast de aartsengel staat, op kleinere schaal afgebeeld, de jonge Teodora met haar pasgeboren kind. Zij was de dochter van Lorenza Guiducci, de opdrachtgeefster van het werk, en Paolino Visconti, lid van de Milanese troepen die tijdens de oorlog tegen Florence in de omgeving van Castiglion Fiorentino waren gelegerd. Het wapen onder de vrouwelijke figuur behoort tot de familie Visconti en toont de beroemde slang die een man verslindt.
Boven de voorstelling houdt een engel een perkamentrol vast met de tekst Laurentia fieri fecit ("Lorenza heeft dit laten maken"), waarmee de opdrachtgeefster wordt vereeuwigd.
Bron: Informatiebord Pinacoteca Comunale (vrij vertaald)
Lorenzo di Credi en atelier, Adorazione del Bambino
(ca. 1500–1520). Herkomst: ospedale di Santa Maria
della Misericordia
Jacopo del Sellaio en atelier, Piscina Probatica (ca. 1450–1500)
Jacopo del Sellaio en atelier, Virtù teologali e Giudizio Universale (ca. 1450–1500)
Jacopo del Sellaio en atelier, Miracoli di Nicola di Bari e Antonio da Padova (ca. 1450–1500)
Filippo Berrettini, Altare (1622).
Herkomst: chiesa di Sant’Angelo
Il Poppi, Stimmate di San Francesco (ca. 1570–1590)
Il Poppi, Santa Chiara (ca. 1570–1590)
Anoniem, Toscaanse school, altaar (16e eeuw) en Vincenzo Chialli, Estasi di Santa Filomena (ca. 1800–1850)
Giovanni Antonia Pucci, Adorazione del Sacro Cuore con sant'Agostino e san Francesco di Paola (1722). Herkomst: chiesa della Santissima Annunziata, Castiglion Fiorentino
Giovanni Domenico Ferretti, Santa Teresa d’Avila e Santa Caterina da Siena (1723)