Het altaarstuk van Pietro Lorenzetti voor de Pieve van Arezzo

Op 17 april 1320 gaf bisschop Guido Tarlati van Arezzo Pietro Lorenzetti opdracht een monumentaal altaarstuk voor het hoogaltaar van de Pieve te schilderen. In het contract werd nauwkeurig vastgelegd hoe het werk eruit moest zien. Centraal moest de Maagd Maria met het Christuskind verschijnen, omringd door vier grote heiligen. Daaromheen moesten profeten en andere heiligen worden afgebeeld. Het werk moest rijk worden uitgevoerd met het beste bladgoud, zilver en kostbare pigmenten, waaronder geselecteerd ultramarijn. De bisschop leverde zelf het houten paneel, terwijl Pietro zich verplichtte geen andere opdrachten aan te nemen voordat het altaarstuk voltooid was.

Het contract laat zien dat opdrachtgevers in deze periode veel waarde hechtten aan kostbare materialen. De kwaliteit van goud, zilver en pigmenten was niet alleen een kwestie van luxe, maar ook een uitdrukking van eerbied en prestige. De bisschop bepaalde bovendien niet alleen de technische uitvoering, maar ook de iconografie van het altaarstuk.

De oorspronkelijke opbouw

Het altaarstuk was oorspronkelijk groter dan tegenwoordig zichtbaar is. Aan weerszijden bevonden zich smalle panelen met telkens zes heiligen, die samen één geheel vormden met de hoofdvoorstelling. In de zestiende eeuw werd de polyptiek van het hoogaltaar naar een kleiner altaar verplaatst. Daarbij verdwenen de verticale lijsten en ging ook de predella verloren. Bovendien werden de afzonderlijke panelen aan de zijkanten ingekort, waardoor de figuren nu dichter op elkaar staan dan oorspronkelijk bedoeld. De brede horizontale band boven de hoofdfiguren suggereert nog altijd de eenheid van de oorspronkelijke compositie.

Een zorgvuldig opgebouwd programma

Uit het contract blijkt dat bisschop Guido Tarlati persoonlijk verantwoordelijk was voor de keuze van de afgebeelde heiligen. Opvallend is dat veel van hen een bijzondere band met Arezzo hebben. Links staat Sint Donatus, de legendarische eerste bisschop van de stad. In het bovenste register verschijnen meerdere lokale heiligen die buiten Arezzo nauwelijks werden vereerd.

Ook de ordening van de heiligen is zorgvuldig doordacht. Johannes en Paulus vormen een paar als broers en martelaren. Marcellinus en Augustinus worden samengebracht als medemartelaren uit de omgeving van Arezzo, wier relieken in de Pieve werden bewaard. Daarnaast verschijnen Jacobus de Meerdere en Jacobus de Mindere als naamgenoten. Alleen Lucas neemt een uitzonderlijke positie in. Hij wendt zich af van de andere heiligen en richt zijn aandacht volledig op de Annunciatie in het midden. Dat is betekenisvol, omdat juist zijn evangelie het uitvoerigst vertelt over de aankondiging aan Maria en haar moederschap.

De centrale betekenis van de Annunciatie

In tegenstelling tot vergelijkbare polyptieken van Duccio en Simone Martini wordt de centrale as niet uitsluitend bepaald door afzonderlijke heiligen, maar door een verhalende voorstelling van de Annunciatie. Daarmee verwijst Pietro Lorenzetti niet alleen naar de menswording van Christus, maar legt hij vooral de nadruk op Maria.

Deze mariologische betekenis wordt versterkt door verschillende details. Koning David en de profeten in de ronde medaillons kijken naar de Annunciatie alsof zij de gebeurtenis hebben voorspeld. Vanuit een wolk verschijnt de hand van God, terwijl de Heilige Geest de Maagd overschaduwt. Opmerkelijk is vooral dat de engel Gabriël voor Maria knielt. In oudere voorstellingen verschijnt hij vooral als boodschapper; hier wordt hij een aanbidder. Zijn knielende houding benadrukt dat Maria reeds door Gods genade is vervuld en verleent haar een uitzonderlijke plaats binnen het heilsgeschiedenis.

Maria als hoogste van de heiligen

Ook de bekroning van het altaarstuk onderstreept deze gedachte. Bovenaan verschijnt niet Christus, maar Maria ten Hemelopneming (Maria Assunta). Zij wordt geflankeerd door vier vrouwelijke martelaressen. In de middeleeuwse theologie gold Maria eveneens als martelares, niet vanwege lichamelijke foltering, maar vanwege het geestelijke lijden dat zij onderging onder het kruis van haar Zoon. Daarom werd zij beschouwd als de hoogste onder de vrouwelijke heiligen en martelaren.

Pietro Lorenzetti's vernieuwing

Hoewel de bisschop de inhoud van het programma bepaalde, is de artistieke uitwerking geheel de verdienste van Pietro Lorenzetti. Zijn figuren bezitten een monumentale kracht en een overtuigende ruimtelijkheid. Vooral de evangelisten Johannes en Matteüs maken een indrukwekkende indruk, terwijl de Annunciatie een nieuwe ruimtelijke samenhang krijgt.

Het meest vernieuwend is echter de relatie tussen Maria en het Christuskind. Moeder en Kind vormen een hechte, natuurlijke eenheid. Maria houdt haar Zoon overtuigend vast, draait haar lichaam subtiel om hem ruimte te geven en buigt tegelijkertijd haar hoofd liefdevol naar hem toe. Ook het gebaar waarmee het Kind de mantel van zijn moeder vastgrijpt, krijgt bij Pietro een nieuwe ruimtelijke en emotionele betekenis. Daarmee bereikt hij een intimiteit die in de schilderkunst van zijn tijd nauwelijks eerder was vertoond.

Geraadpleegde literatuur: 
Henk van Os, Sienese altarpieces 1215-1460, form, content, function 1215-1344, Bouma's Boekhuis BV, Groningen, 1984 (vrij vertaald)