Pintoricchio verdient een veel belangrijkere plaats binnen de kunst van de Italiaanse renaissance dan hem vaak wordt toegekend. Zijn naam staat meestal in de schaduw van grootheden als Raphael en Michelangelo, terwijl hij in zijn eigen tijd een bijzonder succesvolle en invloedrijke kunstenaar was. Zijn schilderingen laten bovendien goed zien hoe nauw kunst, geloof en geleerdheid tijdens de renaissance met elkaar waren verweven. Pintoricchio was niet alleen een schilder van religieuze voorstellingen, maar wist de intellectuele en culturele ideeën van zijn tijd op een bijzondere manier in beeld te brengen.

Hij werkte in een periode waarin Europa een diepgaande culturele verandering doormaakte. De herontdekking van de klassieke oudheid bracht geleerden ertoe de wijsheid van Grieken en Romeinen opnieuw te bestuderen en deze te verbinden met het christelijke geloof. In het humanistische denken waren geloof, kennis en wetenschap dan ook geen tegenstellingen, maar verschillende manieren om de waarheid te benaderen. Die gedachte komt in het werk van Pintoricchio regelmatig naar voren. Een van de duidelijkste voorbeelden zijn de fresco's in de Borgia-appartementen in het Vaticaan, die hij in opdracht van paus Alexander VI uitvoerde. Hier combineerde hij christelijke voorstellingen met verwijzingen naar de klassieke mythologie, astrologie en zelfs elementen uit de Egyptische oudheid. De schilderingen vormen veel meer dan een decoratieve omlijsting van de pauselijke vertrekken: ze zijn onderdeel van een rijk en geleerd beeldprogramma waarin verschillende tradities en vormen van kennis met elkaar worden verbonden.

Dat wordt bijvoorbeeld zichtbaar in de manier waarop Pintoricchio sibillen en Bijbelse profeten naast elkaar plaatst. Volgens het humanistische denken hadden zowel de heidense zieners uit de oudheid als de profeten van Israël op hun eigen wijze vooruit gewezen naar de komst van Christus. Door hen samen af te beelden, suggereert Pintoricchio dat wijsheid en waarheid niet het exclusieve bezit zijn van één traditie, maar dat verschillende culturen en tijdperken ieder een bijdrage leveren aan het begrijpen van het goddelijke plan. Ook boeken hebben in zijn werk een betekenis die verder gaat dan hun functie als attribuut. Zij verwijzen naar studie, kennis en de overdracht van wijsheid en verbinden religieuze autoriteit met de groeiende waardering voor intellectuele ontwikkeling. In een tijd waarin geleerdheid steeds belangrijker werd, konden boeken tegelijk symbool staan voor geloof, wetenschap en de zoektocht naar inzicht.

Deze vermenging van religieuze overtuiging en humanistische cultuur komt opnieuw sterk naar voren in de Baglioni-kapel in Spello. Pintoricchio verrijkt de Bijbelse taferelen hier met verfijnde ornamenten, klassieke motieven en een grote aandacht voor detail. De schilderingen illustreren niet alleen gebeurtenissen uit de Bijbel, maar dragen ook culturele en intellectuele betekenissen in zich. Geloof, klassieke cultuur, kunst en geleerdheid in de renaissance worden met elkaar verbonden.

Ook Pintoricchio's eigen aanwezigheid in zijn schilderingen is in dit verband betekenisvol. Door zichzelf af te beelden, presenteert hij zich niet uitsluitend als een vakman die een opdracht uitvoert, maar als een kunstenaar die bewust deelneemt aan het culturele en intellectuele leven van zijn tijd. Hij sluit hiermee aan bij een bredere ontwikkeling binnen de renaissance, waarin kunstenaars zichzelf steeds meer gingen beschouwen als ontwikkelde persoonlijkheden, vergelijkbaar met dichters, schrijvers en filosofen. Kunstenaarschap werd meer dan het beheersen van een ambacht; het werd ook een vorm van intellectuele en culturele expressie.

Pintoricchio was dan ook veel meer dan een decoratieve schilder. Zijn fresco's vormen een ontmoeting tussen christelijk geloof, klassieke tradities en humanistische ideeën. Religieuze overtuiging, nieuwsgierigheid naar de wereld en waardering voor kennis komen er samen in een beeldtaal die rijk is aan verwijzingen en betekenislagen. Zijn werken bieden een waardevol inzicht in de geest van de renaissance: een periode waarin men geloofde dat verschillende vormen van kennis elkaar konden aanvullen en gezamenlijk konden bijdragen aan een beter begrip van de mens, de wereld en God.

Geraadpleegde literatuur: Benazzi, Giordana. Pintoricchio at Spello. The Baglioni Chapel in Santa Maria Maggiore. Cinisello Balsamo: Silvana Editoriale, 2000