Maria als Brug tussen Hemel en Aarde
De augustijnse spiritualiteit en de kunst van Sant'Agostino in Montefalco
Wanneer de voormalige Chiesa di San Francesco het franciscaanse gezicht van Montefalco vertegenwoordigt, belichaamt de Chiesa di Sant’Agostino de augustijnse dimensie van de stad. De kerk biedt een bijzondere inkijk in de religieuze cultuur van Umbrië, waarin de spiritualiteit van Augustinus van Hippo samenkwam met de verering van plaatselijke heiligen, onder wie Chiara da Montefalco. Anders dan in San Francesco staat hier vooral Maria centraal. Zij verschijnt als moeder, beschermster, voorspreekster en uiteindelijk als hemelse koningin: een bemiddelende figuur tussen de menselijke en goddelijke wereld, passend bij de augustijnse nadruk op genade, innerlijke beschouwing en de zoektocht van de mens naar God.
De oudste lagen van deze devotie zijn zichtbaar in de fresco's van de sacristie, die tussen de dertiende en vijftiende eeuw door verschillende kunstenaars en generaties werden aangebracht. Samen vormen zij een visueel archief van drie eeuwen Umbrische religieuze kunst, waarin de strenge Byzantijnse beeldtaal geleidelijk plaatsmaakt voor een menselijker en verhalender stijl. Een bijzonder voorbeeld van de vroege Maria-devotie is de Madonna del Latte, aan het begin van de veertiende eeuw geschilderd door een anonieme Umbrische meester. Maria voedt hier het Christuskind, dat niet alleen als Verlosser maar ook als kwetsbare baby wordt voorgesteld. Zo maakt het beeld de menselijke dimensie van de menswording tastbaar en benadrukt het de intieme band tussen moeder en kind.
In de veertiende eeuw kreeg deze Maria-verering een sterk beschermend karakter in de Madonna della Misericordia van Giovanni di Corraduccio Mazzaforte. Maria spreidt haar mantel uit over gelovigen van verschillende standen en beschermt hen tegen de gevaren van de wereld. Het beeld verbeeldt een fundamenteel middeleeuws geloof: Maria als toevluchtsoord voor een mensheid die werd geconfronteerd met oorlog, epidemieën en sociale onzekerheid. Onder haar mantel worden armen en rijken, geestelijken en leken, mannen en vrouwen gelijkelijk opgenomen. De voorstelling maakt zo een collectief verlangen naar bescherming en geborgenheid zichtbaar.
Het meest prestigieuze werk van de kerk is de Incoronazione di Maria van Ambrogio Lorenzetti. Lorenzetti behoort tot de grote vernieuwers van de veertiende-eeuwse Italiaanse schilderkunst en bevindt zich op het grensgebied tussen de Byzantijnse traditie en het naturalisme dat later tot de renaissance zou leiden. In de Kroning van Maria wordt zij door Christus tot koningin van de hemel verheven, omringd door engelen en hemelse figuren. Tegelijkertijd geeft Lorenzetti de voorstelling een opmerkelijke menselijke warmte: de hemel verschijnt niet als een afstandelijke abstractie, maar als een levende gemeenschap waarin liefde, schoonheid en harmonie samenkomen.
De augustijnse identiteit wordt vervolgens explicieter in de Madonna col Bambino fra Sant’Agostino e il Beato Angelo da Foligno van Ugolino di Gisberto. Maria wordt hier geflankeerd door Augustinus en de zalige Angelo van Foligno. Augustinus vertegenwoordigt de intellectuele en spirituele grondslag van de orde, terwijl Angelo de regionale wortels van de augustijnse traditie in Umbrië belichaamt. Samen verbinden zij de universele Kerk met de lokale religieuze gemeenschap en laten zij zien hoe de identiteit van Montefalco werd gevormd door zowel plaatselijke als bredere kerkelijke tradities.
De overgang naar de zestiende eeuw wordt zichtbaar in de aan Giovanni Battista Caporali toegeschreven Madonna della Cintola e Santi uit 1522. Het werk verwijst naar de legende waarin Maria haar gordel aan de apostel Thomas overdraagt als bewijs van haar tenhemelopneming. De gordel werd een belangrijk reliek en symbool van geloof en bescherming en was bovendien verbonden met verschillende augustijnse broederschappen. De lokale devotie, de bredere Mariatraditie en de spiritualiteit van de orde komen opnieuw samen.
Wanneer men Sant’Agostino als geheel beschouwt, wordt duidelijk dat de verschillende kunstwerken samen een ontwikkeling laten zien van vroegmiddeleeuwse Maria-devotie naar een steeds persoonlijker en rijker beeld van haar rol binnen het geloof. Van de tedere Madonna del Latte via de beschermende Madonna della Misericordia en Lorenzetti's hemelse kroning tot de augustijnse heiligen en de Madonna della Cintola blijft Maria de verbindende figuur. Waar de franciscaanse kunst van Montefalco vooral de navolging van Christus, armoede en prediking benadrukt, richt Sant’Agostino zich sterker op genade, contemplatie en de innerlijke weg naar God.
Geraadpleegde bronnen:
- Keytoumbria
- Wikipedia
- Eigen waarnemingen ter plaatse van de kunstwerken en de architectuur van de kerk
- Bestudering van de informatiepanelen en toelichtingsbordjes bij de kunstwerken in de kerk
DE KERK VAN SANT'AGOSTINO (SINT-AUGUSTINUS)
In 1275 kregen de Augustijnen van de gemeente Montefalco een stuk grond toegewezen in de toenmalige Borgo del Castellare, net buiten de eerste stadsmuur langs de weg van het centrale plein naar de Porta Santa Maria. Op deze plek stond al een kleine kerk, gewijd aan Johannes de Doper.
In 1279 begon broeder Angelo de' Conti uit Foligno met de bouw van een nieuwe gotische kerk op de fundamenten van het oudere gebouw. De kerk werd in 1285 voltooid en gewijd aan Sint-Augustinus, bisschop en kerkleraar.
De gevel van roze en wit natuursteen wordt gedomineerd door een imposant gotisch portaal met afwisselend gekleurde zuilen en rijk gebeeldhouwde kapitelen. De twee archivolten, versierd met verschillend bladmotief, geven de gevel een bijzonder elegant karakter.
Het huidige roosvenster is een reconstructie op basis van originele fragmenten, die tegenwoordig worden bewaard in het stadsmuseum.
In 1327 werd aan de rechterzijde een zijbeuk toegevoegd. Boven de ingang herinnert een inscriptie met de wapens van paus Johannes XXII en Jean d'Amiel, rector van het hertogdom Spoleto, aan deze uitbreiding.
In 1496 verrees aan de linkerzijde een bakstenen kloostergang, die later onderdeel werd van een gesloten kloostercomplex.
Het interieur wordt gedomineerd door een monumentale triomfboog die het hoogaltaar omlijst. Daarachter verheft zich, drie treden hoger, een veelhoekige apsis met een gewelf en drie kleurrijke glas-in-loodramen.
Het houten balkendak is het resultaat van de restauratie na de instorting van de spits van de klokkentoren in 1489. Daardoor werd een deel van het oorspronkelijke dak onherstelbaar beschadigd. Tijdens de herstelwerkzaamheden werden zowel het middenschip als de klokkentoren verlaagd.
Een indruk van de oorspronkelijke omvang van de kerk is bewaard gebleven op een fresco van Benozzo Gozzoli in de apsis van de San Francesco-kerk in Montefalco, geschilderd rond 1452.
Aan de rechterzijde opent een reeks gotische bogen zich naar de zes traveeën tellende zijbeuk. De drie voorste traveeën waren tot het einde van de 19e eeuw afgescheiden van de kerk en dienden als begraafplaats. De drie achterste waren open naar buiten en werden gebruikt als overdekte markt. Sinds 1921 vormen alle zes traveeën weer één geheel met het kerkinterieur.
In 1714 werden twee kapellen naast het priesterkoor afgebroken om plaats te maken voor een nieuwe trap naar het klooster, onder het huidige orgel. Eén van deze kapellen was gewijd aan de zalige Chiarella en was voorzien van fresco's van Francesco Melanzio, de belangrijkste schilder uit Montefalco en een van de voornaamste vertegenwoordigers van de Umbrische renaissance.
Bron: informatiebord Sant Agostino (vrij vertaald)
Benozzo Gozzoli, Scenes from the Life of St Francis (1452), fresco, Apsidal chapel, San Francesco, Montefalco. Deze afbeelding toont Sant’ Agostino (rechts boven) voordat de klokkentoren in 1489 werd neergehaald.
Anoniem, fresco's (14e eeuw)
De sacristie is volledig met fresco's versierd. De schilderingen uit het begin van de 15e eeuw zijn helaas zwaar beschadigd. Het gewelf werd beschilderd door een onbekende Umbrische meester en toont de vier kerkvaders: Ambrosius, Augustinus, Hiëronymus en Gregorius de Grote. In het midden bevond zich oorspronkelijk een afbeelding van Christus, die vrijwel geheel verloren is gegaan.
De muurfresco's dateren uit het einde van de 14e eeuw. Op de achterwand bevindt zich een fraaie Annunciatie, op de rechterwand een Kruisiging met Maria en Johannes, en op de linkerwand een voorstelling van een versterkte stad.
Boven de deur van de sacristie is de aartsengel Michaël afgebeeld die een stad beschermt, mogelijk Jeruzalem of de door Augustinus beschreven Stad Gods.
Kenmerkend voor deze ruimte is de volledige decoratie volgens het laatmiddeleeuwse schema: onder de voorstellingen lopen geschilderde geometrische patronen, draperieën en architectonische nissen, die tot in de kleinste details zijn uitgewerkt.
Opvallend zijn ook de fraai gegraveerde houten kasten uit de 16e eeuw.
Bron: informatiebord Sant'Agostino
Ambrogio Lorenzetti (cerchia) incoronazione di Maria Vergine (14e eeuw) (foto: Catalogo generale dei Beni Culturali)
DE KRONING VAN MARIA
Een monumentaal fresco met een menigte engelen en heiligen. Onderaan zijn de beschermheiligen van Maria en Eva afgebeeld, voorgesteld als hofdame met een tak van een appelboom vol vruchten. Het fresco wordt toegeschreven aan Ambrogio Lorenzetti, de Sienese schilder die werkzaam was tussen 1319 en 1348.
Bron: informatiebord Sant'Agostino
In de boog links knielt vermoedelijk de vrouwelijke opdrachtgever in gebed; rechts is een herder afgebeeld die doedelzak speelt, omringd door zijn hond en schapen die naar de engelen opzien.
Bron: informatiebord Sant'Agostino
Giovanni di Corraduccio Mazzaforte, Madonna della Misericordia (begin 15e eeuw)
DE MADONNA VAN BARMHARTIGHEID
Fresco uit de eerste decennia van de 15e eeuw, geschilderd door Giovanni di Corraduccio (werkzaam tussen 1404 en 1437). Maria spreidt haar met bont gevoerde mantel uit om de gelovigen onder haar bescherming te nemen. Op de achtergrond zijn rotsen en een schaars begroeid landschap weergegeven.
Bron: informatiebord Sant'Agostino
Rondom zijn resten zichtbaar van fresco's met de heilige Monica en de heilige Clara van Montefalco, daterend uit de 16e en 17e eeuw.
Anoniem, Madonna del Latte (15e eeuw)
MADONNA VAN DE MELK
Fresco uit het begin van de 15e eeuw, geschilderd door een meester uit de Umbrische school onder invloed van de Sienese schilderkunst.
Onder een ingemetselde gedenksteen wordt vermeld dat paus Julius II della Rovere in 1507, tijdens zijn terugreis uit Bologna, als gast van Bernardino de Cuppis in deze kerk verbleef. Uit devotie voor de heilige Clara bracht hij hier een bezoek en gaf hij vanuit de kerk zijn zegen aan het volk.
Bron: informatiebord Sant'Agostino
DE KAPEL VAN DE MADONNA VAN ALTIJDDURENDE BIJSTAND
De kapel bezit een 17e-eeuws houten altaar met rijk vergulde ornamenten. Op de muren zijn fragmenten van fresco's bewaard gebleven, waaronder een fraai gezicht van een Madonna (Pierantonio Mezzastris, 15e eeuw) en een Madonna met Kind en het gezicht van de maagd (Francesco Melanzio 16e eeuw).
DE SACRAMENTSKAPEL
De Sacramentskapel heeft een groot deel van haar oorspronkelijke decoratie behouden. Op de wand is een geschilderde imitatie van een polyptiek te zien met een Madonna met Kind, geflankeerd door de heiligen Severus, Paulus, Petrus en Fortunatus van Montefalco. Ook zijn episoden uit het leven van de heilige Severus afgebeeld.
De volledige decoratie is geïnspireerd op de schilderingen van Benozzo Gozzoli in de Sint-Hiëronymuskapel van de San Francesco-kerk en wordt waarschijnlijk toegeschreven aan Jacopo Vincioli, een schilder uit Spoleto die lange tijd in Montefalco werkzaam was.
In het bovenste deel van de kapel bevindt zich een opvallend realistische Kruisiging. Het gewelf bewaart resten van de vier kerkvaders. Op de binnenboog zijn twee bijzondere voorstellingen te zien: links Christus met het kruis en rechts de verrezen, zegenende Christus.
Bron: informatiebord Sant'Agostino en Keytoumbria.com
Francesco Melanzio, gezicht van de Maagd (16e eeuw). Foto: Wikipedia
Jacopo di Vinciolo, fresco's (15e eeuw)
Giovanni Battista Caporali, Madonna della Cintola (1522)
DE MADONNA MET DE GORDEL
In het eerste ronde fresco, met een mascaron aan de binnenzijde van de boog, zijn rechts Sint-Jacobus en links Sint-Johannes de Evangelist afgebeeld, tegen de achtergrond van een prachtig landschap. Het fresco werd in 1522 geschilderd door Giovanni Battista Caporali, een tijdgenoot en vriend van Rafaël.
Bron: informatiebord Sant'Agostino
Ugolino di Gisberto, Madonna and Child with saints
(15e eeuw)
DE MADONNA MET KIND
In het tweede ronde fresco, eveneens met een mascaron aan de binnenzijde, zijn Sint-Augustinus en de zalige Angelo van Foligno afgebeeld, de stichter van deze kerk in 1279. Angelo houdt in zijn rechterhand een afbeelding van Montefalco en in zijn linkerhand de funderingssteen van de kerk.
Het werk werd in de 15e eeuw geschilderd door Ugolino di Gisberto, een schilder uit Foligno die gedocumenteerd is tussen 1479 en 1500.
Bron: informatiebord Sant'Agostino
Daarboven bevindt zich een Madonna met Kind en de heilige Catharina van Alexandrië (niet zichtbaar op de foto), een werk uit de Umbrische school uit circa 1400.
Bron: informatiebord Sant'Agostino