De Chiesa di Santa Chiara in Monte San Savino is kunsthistorisch bijzonder omdat het huidige zeventiende-eeuwse kerkgebouw een soort verzamelde geschiedenis van de religieuze kunst van Monte San Savino is geworden. De kerk werd tussen 1659 en 1661 gebouwd voor de clarissen en heeft een eenvoudige, eenbeukige ruimte. De belangrijkste kunstwerken kwamen echter grotendeels pas later hier terecht, vooral na de opheffing van religieuze instellingen in 1793. De familie Galletti liet verschillende werken uit verdwenen of opgeheven kerken naar Santa Chiara overbrengen. Hierdoor staan hier werken uit verschillende eeuwen en tradities naast elkaar: van de vroege renaissance van Andrea Sansovino en de Della Robbia's tot de zeventiende-eeuwse schilderkunst van Salvi Castellucci. 

De jonge Andrea Sansovino

Het hart van de collectie wordt gevormd door twee terracotta altaarstukken van Andrea Sansovino, een van de belangrijkste kunstenaars die Monte San Savino heeft voortgebracht. Beide werken behoren tot zijn vroege periode en laten zien hoe de nieuwe renaissancevormen vanuit Florence in de Val di Chiana werden opgenomen. Sansovino was gevormd in de omgeving van Antonio Pollaiuolo en werkte met een beeldtaal waarin een krachtige anatomie, beweeglijke houdingen en scherpe, ritmisch vallende plooien samengaan met de zachtheid en helderheid van het terracotta. Zijn vroege werken in Santa Chiara behoren tot de eerste belangrijke voorbeelden van deze ontwikkeling in zijn geboortestad.

Het San Lorenzo tussen de heiligen Sebastiano en Rocco, omstreeks 1490, was oorspronkelijk gemaakt voor de voormalige priorij van Sant'Agata e Lucia. Het werk wordt tegenwoordig grotendeels als eigenhandig werk van Sansovino beschouwd. Vasari beschreef het al in zijn Vite en vermeldde dat Sansovino voor Sant'Agata een terracotta altaarstuk maakte met San Lorenzo en andere heiligen. De combinatie van de drie figuren is iconografisch veelzeggend. San Lorenzo, diaken en martelaar van Rome, staat centraal met zijn attribuut, de rooster waarop hij volgens de overlevering werd gemarteld. Aan weerszijden staan San Sebastiano en San Rocco, beiden beschermheiligen tegen ziekte en epidemieën. Rocco toont doorgaans de pestbuil op zijn been, terwijl Sebastiano door zijn pijlen wordt herkend. Het altaarstuk verbindt zo de liturgische verering van de patroonheilige met de concrete behoefte aan bescherming tegen ziekte. Bijzonder is dat de figuren niet slechts als statische heiligen naast elkaar zijn geplaatst. Hun houdingen en de ritmiek van de kleding geven het reliëf een bijna schilderachtige werking. De plooien van de gewaden herinneren aan de Florentijnse traditie van Pollaiuolo, terwijl de levendigheid van de figuren de overgang markeert van de laatvijftiende-eeuwse beeldhouwkunst naar de dynamischer beeldtaal van de hoogrenaissance. Het is deze combinatie van sculpturale kracht en schilderachtigheid die het vroege werk van Sansovino zo kenmerkt. 

Ook de tweede grote terracotta van Sansovino, Madonna met Kind en de heiligen Lucia, Agata, Romualdo en Benedetto, ontstond voor de voormalige priorij van Sant'Agata e Lucia en wordt rond 1486–1490 gedateerd. Het werk vormde oorspronkelijk het altaarstuk van de priorij en kwam, evenals de andere terracotta, in 1793 naar Santa Chiara.  Hier is de ordening anders. Maria met het Kind vormt het visuele en spirituele middelpunt, terwijl de vier heiligen haar als beschermende getuigen omringen. Agata en Lucia zijn vrouwelijke martelaressen die bijzonder verbonden waren met de oorspronkelijke bestemming van het altaar: de priorij was immers aan beide heiligen gewijd. Benedictus en Romualdus verwijzen naar de benedictijnse en camaldolese traditie waartoe de priorij behoorde; het altaarstuk niet alleen een devotioneel beeld van Maria, maar ook een visuele samenvatting van de identiteit van de religieuze gemeenschap waarvoor het werd gemaakt.

De twee werken van Sansovino krijgen in Santa Chiara een bijzondere betekenis. Ze zijn niet langer verbonden met hun oorspronkelijke altaar of religieuze gemeenschap, maar vormen samen een herinnering aan verdwenen religieuze instellingen van Monte San Savino. Hun aanwezigheid in de kerk maakt de huidige ruimte tot een plaats waar de vroegere religieuze geschiedenis van de stad zichtbaar blijft.

De Della Robbia-traditie

Die vroege renaissance wordt voortgezet in de terracotta's van de Della Robbia-traditie. De Geboorte van Christus met de Aanbidding der Herders, gedateerd 1509 en toegeschreven aan Luca della Robbia de Jongere, kwam eveneens uit de verdwenen kerk van Sant'Agata. De voorstelling behoort tot een iconografisch type dat in de Florentijnse beeldhouwkunst grote populariteit kreeg: de geboorte van Christus wordt niet alleen als historisch gebeuren voorgesteld, maar als een stille aanbidding waarin de toeschouwer zich bij de herders kan voegen. De witte, glanzende terracotta versterkt de helderheid van de voorstelling. De figuren worden opgenomen in een overzichtelijke compositie waarin het Kind het centrum vormt. De aanbidding van de herders benadrukt de eerste openbaring van Christus aan eenvoudige mensen: niet alleen de geleerden en machthebbers, maar ook de herders herkennen in het Kind de Verlosser. De Della Robbia-techniek, met haar helderheid en bijna tijdloze oppervlak, sluit goed aan bij deze vorm van contemplatieve devotie. De Nativiteit kwam in 1793 naar Santa Chiara en behoort tot de werken die de kerk haar bijzondere verzameling vroeg-renaissancistische terracotta's geven. 

Een vergelijkbare traditie wordt vertegenwoordigd door de Sint-Antonius Abt, afkomstig uit de voormalige kerk van Sant'Antonio Abate, later San Giovanni. Het beeld wordt toegeschreven aan de Della Robbia-school en dateert uit het einde van de vijftiende of het begin van de zestiende eeuw. Ook dit werk kwam in 1793 naar Santa Chiara.  Sint Antonius is herkenbaar als de oude kluizenaar met zijn typische attributen, waaronder de staf en het varken. Hij was een van de belangrijkste beschermheiligen van zieken en werd in het bijzonder aangeroepen tegen de ignis sacer, het zogenaamde Sint-Antoniusvuur. Zijn aanwezigheid brengt een andere vorm van beschermende heiligenverering in de kerk. Samen met Lorenzo, Sebastiano en Rocco ontstaat een beeldwereld waarin heiligen niet alleen als voorbeelden van geloof verschijnen, maar ook als bemiddelaars en beschermers van de gemeenschap.

Een fragment van Giorgio Vasari

Een geheel andere laag wordt gevormd door de Profeta scrivente, een Schrijvende Profeet uit de zestiende eeuw, toegeschreven aan Giorgio Vasari. Het fragment is afkomstig uit de inmiddels verdwenen Chiesa di San Rocco in Arezzo. Samen met fragmenten met onder andere de profeet Jeremia, Petrus en Paulus werd het na de afbraak van San Rocco naar Santa Chiara overgebracht.  Het beeld van de schrijvende profeet heeft een wezenlijk andere functie dan de altaarstukken. De profeet vertegenwoordigt hier de autoriteit van het geschreven en geopenbaarde Woord. Zijn geconcentreerde houding, gericht op het schrijven of lezen, maakt hem tot een visueel symbool van inspiratie en profetische kennis. In de context van de zestiende eeuw sluit zo'n voorstelling aan bij een kunst waarin religieuze figuren steeds nadrukkelijker als dragers van een intellectuele en spirituele boodschap worden voorgesteld.

De aanwezigheid van Vasari is bovendien betekenisvol voor Monte San Savino en de omgeving. Vasari was niet alleen schilder, maar ook architect, schrijver en de belangrijkste geschiedschrijver van de Italiaanse kunstenaars van zijn tijd. Zijn naam verbindt de collectie van Santa Chiara met de bredere ontwikkeling van de Toscaanse maniëristische cultuur.

Salvi Castellucci en de barokke herinterpretatie

Het grote schilderij op het hoofdaltaar brengt de collectie vervolgens naar de zeventiende eeuw. Salvi Castellucci schilderde in 1663 de Presentatie van Christus in de Tempel tussen de heiligen Nicolaas, Savino en Clara. Dit is een bijzonder werk binnen de kerk omdat het, anders dan de andere belangrijke kunstwerken, speciaal voor Santa Chiara werd gemaakt. De opdracht kwam van de familie Galletti, wier wapen ook in de omlijsting en op het kazuifel van de heilige Nicolaas voorkomt.  De iconografie sluit nauw aan bij de bestemming van de kerk. In de Presentatie in de Tempel brengen Maria en Jozef het Kind naar de tempel van Jeruzalem, waar de oude Simeon en de profetes Anna het Kind herkennen als de langverwachte Messias. Het thema gaat over herkenning: Christus verschijnt nog als een klein en kwetsbaar kind, maar wordt door degenen die geestelijk kunnen zien herkend als de Verlosser. Castellucci plaatst dit gebeuren tussen Nicolaas, Savino en Clara. Vooral de aanwezigheid van Clara is van betekenis. Zij is de patroonheilige van de clarissen voor wie de kerk was gebouwd en maakt het historische Bijbelse gebeuren direct verbonden met de religieuze gemeenschap van de kerk. De heilige Clara wordt zo als het ware opgenomen in de voortdurende geschiedenis van Christus' openbaring. De heiligen Nicolaas en Savino verbinden het altaarstuk bovendien met de lokale devotionele traditie.

De familie Galletti voegt hier een tweede betekenislaag aan toe. Hun wapens tonen dat het altaarstuk niet uitsluitend een religieuze voorstelling was, maar ook onderdeel vormde van de sociale en patronale geschiedenis van Santa Chiara. De kerk werd na de opheffing van het klooster in de achttiende eeuw steeds meer een plaats waar particuliere bescherming en religieuze herinnering samenkwamen. 

Een kerk als geheugen van Monte San Savino

De verschillende herkomsten maken Santa Chiara kunsthistorisch interessant. De kerk is geen homogeen ensemble uit één periode. De vroeg-renaissancistische werken van Sansovino en de Della Robbia's zijn afkomstig uit verdwenen religieuze instellingen; het werk dat aan Vasari wordt toegeschreven komt zelfs uit Arezzo; alleen Castellucci's altaarstuk werd voor de huidige kerk vervaardigd. Na de veranderingen van de achttiende en negentiende eeuw zijn deze werken samengebracht in een nieuwe context. 

Geraadpleegde bronnen:
- Chiesa di Santa Chiara - Wikipedia
- Monte San Savino: una perla della Valdichiana, La Chiesa di Santa Chiara e l'Oratorio di Sant'Onofrio
- RINASCIMENTO IN TERRA D'AREZZO, Piccoli Grandi Musei, Edizioni Polistampa