Museo del Duomo

De collectie schilderkunst van het Museo del Duomo van Città di Castello laat zien hoe de religieuze kunst in Umbrië zich vanaf het einde van de vijftiende eeuw ontwikkelde van de verfijnde renaissance naar het maniërisme en de barok. Veel werken zijn afkomstig uit kerken en kloosters van de stad en behouden een directe relatie met hun oorspronkelijke religieuze functie.

Een vroeg hoogtepunt is de Madonna con Bambino e San Giovannino van Pinturicchio, rond 1486. Het paneel is afkomstig uit het Convento dei Gesuati en de kerk van San Gerolamo. Maria houdt het Christuskind vast, terwijl Johannes de Doper naar Christus wijst met de woorden Ecce Agnus Dei – Zie het Lam Gods. De verfijnde figuren en heldere compositie zijn kenmerkend voor de laat-vijftiende-eeuwse renaissance.

De Annunciazione van Francesco da Tiferno, uit 1504, is afkomstig uit de benedenkerk van de kathedraal en werd later overgebracht naar de Cappella del Crocifisso degli Uberti. De voorstelling toont het moment waarop Gabriël Maria de Menswording aankondigt. De monumentale architectuur en het zorgvuldig opgebouwde perspectief weerspiegelen de renaissance, terwijl het werk tegelijk de ontwikkeling van een lokale schildertraditie laat zien.

Met het Cristo risorto in Gloria van Rosso Fiorentino (1528–1530) breekt een nieuwe beeldtaal door. Het werk werd gemaakt voor de Compagnia del Corpus Domini en was oorspronkelijk bestemd voor de kathedraal, waar het later in de Cappella del Santissimo Sacramento werd geplaatst. De verrezen Christus verschijnt boven een groep zeer uiteenlopende mensen. De tegenstelling tussen de hemelse Christus en het aardse popolo geeft de voorstelling een sterke religieuze en maatschappelijke betekenis. De langgerekte figuren, dynamiek en complexe compositie maken het schilderij tot een belangrijk voorbeeld van het vroege maniërisme. Het werk wordt soms als een Transfiguratie aangeduid, maar iconografisch gaat het om de verrezen Christus in heerlijkheid. Christus verschijnt hoog in de voorstelling, omringd door Maria, Anna, Maria Magdalena en Maria van Egypte. Daaronder bevindt zich il popolo, het volk. Rosso geeft deze groep geen geïdealiseerd karakter, maar toont mensen van uiteenlopende afkomst en sociale positie, onder wie een zwarte man, een vrouw met een kind, een soldaat, een man die in de historische museumtekst als zigeuner wordt aangeduid, een verkoopster van kippen en een geestelijke. Het aardse volk wordt zo letterlijk tegenover de hemelse Christus geplaatst. De oorspronkelijke opdracht om il popolo weer te geven krijgt bij Rosso een veel rijkere en persoonlijkere invulling. De bestemming voor de Corpus Domini-broederschap is hierbij essentieel. De verheerlijkte Christus staat in directe relatie tot de eucharistische devotie: de gestorven en verrezen Christus is in de eucharistie tegenwoordig. De voorstelling heeft zowel een sacramentele als eschatologische betekenis en verbeeldt de menselijke gemeenschap die deel heeft aan Christus' verlossing. De langgerekte figuren, dynamiek en instabiele ruimte markeren de overgang van de harmonische renaissance naar het vroege maniërisme.

Ook de twee Angeli, toegeschreven aan Giulio Romano, dateren uit de eerste helft van de zestiende eeuw. Zij waren verbonden met de Basilica Cattedrale en maakten oorspronkelijk deel uit van een inmiddels verdwenen altaardecoratie. De gebogen vormen van de panelen wijzen erop dat zij bestemd waren voor de bekroning van een altaar. De engelen dragen de teksten “Ecco il promesso re delle genti” en “Ascoltatelo dunque e adoratelo”, Zie, de beloofde koning van de volkeren en Luister daarom naar hem en aanbid hem. Zij fungeerden als verkondigers van Christus' goddelijke identiteit. De toeschrijving aan Giulio Romano is betekenisvol. Als leerling en medewerker van Rafaël ontwikkelde hij zich tot een van de belangrijkste kunstenaars van het maniërisme, waarin beweging, kunstmatigheid en decoratieve effecten een grotere rol kregen dan de harmonische idealen van de hoogrenaissance. De twee engelen sluiten duidelijk bij deze nieuwe beeldtaal aan.

Ook Bernardino Gagliardi, geboren in Città di Castello, is vertegenwoordigd met de Innalzamento della Croce, een zeventiende-eeuwse schildering op doek. Het werk behoort tot de religieuze schilderkunst die voor de kerken van de stad werd vervaardigd. De dramatische voorstelling van de Verheffing van het Kruis sluit aan bij de barokke behoefte aan beweging, emotie en directe betrokkenheid van de gelovige.

Samen vormen deze werken een compacte geschiedenis van de religieuze schilderkunst in Città di Castello. Van het verstilde humanisme van Pinturicchio via de renaissance van Francesco da Tiferno en het maniërisme van Rosso Fiorentino en Giulio Romano tot de barok van Gagliardi en Mazzanti wordt zichtbaar hoe internationale artistieke ontwikkelingen werden verbonden met de kerken, kloosters en religieuze gemeenschappen van de stad. 

Geraadpleegde bronnen:
- Museo del Duomo di Città di Castello – Collezione permanente
- Ministero della Cultura – Museo del Duomo di Città di Castello
- Città di Castello Turismo – Museo del Duomo