Het Geheugen van Montefalco

Een museum als spiegel van Montefalco

De Pinacoteca di San Francesco in Montefalco biedt een fascinerend overzicht van de schilderkunst in Umbrië tussen de dertiende en de achttiende eeuw. Een bijzonder aspect van de collectie is dat veel werken oorspronkelijk afkomstig zijn uit kerken, kloosters, broederschappen en kapellen in en rond Montefalco. Daardoor vormt de verzameling niet alleen een kunsthistorisch overzicht, maar ook een reconstructie van het religieuze en culturele landschap van de stad. De schilderijen, frescofragmenten en sculpturen tonen hoe de kunst zich ontwikkelde van de sobere Byzantijnse traditie naar de verfijnde renaissance en uiteindelijk de theatrale barok.

De eerste eeuwen van de Umbrische schilderkunst

De oudste werken voeren terug naar de late dertiende en veertiende eeuw. Een belangrijk voorbeeld is Christus Patiens van Rinaldo di Ranuccio, vervaardigd in 1265. Dit kruisbeeld was oorspronkelijk afkomstig uit de kerk Santa Maria della Selva Mattutina, ongeveer tien kilometer buiten Montefalco. Het werk weerspiegelt de overgang naar een meer menselijke en emotionele voorstelling van Christus, kenmerkend voor de Italiaanse schilderkunst van deze periode. Uit de veertiende eeuw stammen ook verschillende frescofragmenten afkomstig uit de landelijke kerk San Giovanni di Colle Mora. Daartoe behoren een Madonna in trono col Bambino, toegeschreven aan de Maestro della Dormitio di Terni, een Crocifissione en een voorstelling van Santa Margherita, beide van een anonieme Umbrische meester. Deze fragmenten tonen de sterke regionale traditie van de Umbrische muurschilderkunst, waarin eenvoudige maar krachtige devotionele beelden centraal stonden.

De vroege vijftiende eeuw wordt vertegenwoordigd door Cristoforo di Iacopo met zijn Incoronazione della Vergine (ca. 1420–1440), oorspronkelijk vervaardigd voor de kerk Sant'Agostino in Montefalco. De compositie sluit nog aan bij de internationale gotiek, maar laat tevens een groeiende belangstelling zien voor ruimtelijkheid en natuurlijke figuurweergave. Van Cristoforo di Jacopo da Foligno bewaart de Pinacoteca nog twee werken. De beschilderde deuren van een tabernakel uit de vijftiende eeuw zijn afkomstig uit Santa Maria di Turrita, terwijl zijn Coronation of the Virgin with Saints eveneens uit de vijftiende eeuw afkomstig is uit Sant'Agostino. Beide werken tonen de overgang van gotische elegantie naar de evenwichtige composities van de vroege renaissance.

Francesco Melanzio en de bloei van de renaissance

Een van de belangrijkste kunstenaars uit de streek is zonder twijfel Francesco Melanzio (ca. 1465–1526), geboren in Montefalco. Zijn werken vormen het hart van de collectie. Zijn Madonna col Bambino e i santi Sebastiano, Pietro, Paolo e Nicola da Tolentino uit 1487 was oorspronkelijk bestemd voor de Confraternita di San Nicola da Tolentino in de kerk Sant'Agostino. Hier combineert Melanzio de heldere kleuren en rustige monumentaliteit van de Umbrische school met een grote aandacht voor individuele heiligenfiguren. Vrijwel gelijktijdig ontstond zijn Madonna and Child with Saints uit 1488, afkomstig uit Santa Maria di Turrita. Dit altaarstuk laat zien hoe Melanzio zich ontwikkelde tot een schilder met een steeds verfijnder gevoel voor harmonie en evenwicht. Uit dezelfde periode dateert ook zijn Madonna and Child Enthroned (vijftiende eeuw), oorspronkelijk afkomstig uit een tabernakel buiten San Fortunato. Dit werk illustreert hoe Melanzio ook voor kleine devotieplaatsen monumentale en waardige voorstellingen wist te creëren, waarbij de tronende Madonna als beschermster van de gelovigen centraal staat. Enkele jaren later schilderde hij opnieuw een Madonna and Child with Saints, gedateerd 1498, oorspronkelijk vervaardigd voor de kerk San Fortunato in Montefalco. Hier zijn de renaissance-invloeden nog sterker zichtbaar in de ruimtelijke opbouw en de naturalistische figuren.

De veelzijdigheid van de vijftiende eeuw

De invloed van de Romeinse renaissance blijkt uit de aanwezigheid van Antoniazzo Romano. Zijn Tre Santi, geschilderd rond 1488, bevindt zich tegenwoordig in de Pinacoteca maar was afkomstig uit Sant'Illuminata in Montefalco. Vermoedelijk werd het werk oorspronkelijk vervaardigd voor Santa Maria del Popolo in Rome voordat het naar Umbrië kwam. Daarnaast bezit de collectie een Madonna col Bambino, gedateerd rond 1470, eveneens afkomstig uit Sant'Illuminata. De toeschrijving van dit werk is onderwerp van langdurige kunsthistorische discussie. Naast Antoniazzo Romano zijn ook Melozzo da Forlì en Bartolomeo Caporali als mogelijke makers voorgesteld, wat het schilderij tot een bijzonder interessant studieobject maakt. De vijftiende eeuw wordt verder vertegenwoordigd door Pierantonio Mezzastris. Zijn Maestà Bennati (ca. 1470–1490) is een van een wegkapel verwijderd fresco en was oorspronkelijk te vinden langs een buitenweg nabij Montefalco. Daarnaast bevindt zich een frescofragment van een Madonna col Bambino (ca. 1480–1500), afkomstig uit Sant'Agostino. Beide werken illustreren de belangrijke rol die monumentale fresco's speelden in het religieuze leven van de stad. Ook Jacopo di Vinciolo is vertegenwoordigd met een Crucifix uit circa 1461, afkomstig uit Sant'Agostino. Dit kruisbeeld sluit aan bij de laatmiddeleeuwse devotietraditie waarin de lijdende Christus centraal stond.

Van renaissance naar barok

Een hoogtepunt uit de vroege zestiende eeuw vormt de Coronation of the Virgin van Andrea della Robbia. Dit terracottareliëf, vervaardigd aan het begin van de zestiende eeuw, was oorspronkelijk geplaatst in een tabernakel aan de Via delle Grazie, ongeveer twee kilometer buiten Montefalco. De karakteristieke geglazuurde terracotta van de familie Della Robbia bracht duurzaamheid en heldere kleuren samen en maakte religieuze kunst toegankelijk voor de openbare ruimte.

Na de renaissance verschuift de aandacht naar de zeventiende eeuw. Pietro Rancanelli schilderde in 1602 een Madonna and Child with Saints, afkomstig uit de kerk San Clemente. Hier maken de harmonieuze renaissancecomposities plaats voor een krachtiger gebruik van licht en een grotere emotionaliteit.

De achttiende eeuw is vertegenwoordigd door twee belangrijke werken. Anton Maria Garbi vervaardigde tussen 1730 en 1750 zijn Assunzione della Vergine, oorspronkelijk bestemd voor de voormalige Chiesa di San Filippo Neri in Montefalco. De dynamische compositie en rijke kleurwerking sluiten aan bij de Venetiaanse laatbarok.

Vrijwel gelijktijdig schilderde Michelangelo Cerruti rond 1732 de Assumption of St Mary Magdalene voor de kerk Santa Maria Maddalena. Ook hier staat de theatrale barok centraal, waarin beweging, licht en emotie de gelovige moesten raken.

Het bewaarde geheugen van een religieus landschap

Gezamenlijk vertellen deze werken het verhaal van Montefalco zelf. Vrijwel ieder schilderij of fresco is verbonden met een specifieke kerk, broederschap, kapel of heiligdom uit de stad en haar directe omgeving. De Pinacoteca fungeert daardoor niet alleen als museum, maar ook als bewaard geheugen van een religieus landschap dat door de eeuwen heen sterk is veranderd. Wie de collectie bekijkt, volgt tegelijkertijd de ontwikkeling van de Umbrische kunst vanaf de middeleeuwen via de renaissance tot aan de barok, terwijl de oorspronkelijke herkomst van ieder werk de nauwe verbondenheid tussen kunst, geloof en de gemeenschap van Montefalco tastbaar maakt.

Geraadpleegde bronnen: 
- De brochure/gids van de pinacoteca, gebruikt tijdens het bezoek
- Eigen waarnemingen ter plaatse van de kunstwerken en de architectuur van het museum
- Bestudering van de informatiepanelen en toelichtingsbordjes bij de kunstwerken van het museum
- Keytoumbria.com
- Corvinus.nl
- Wikipedia